พระหทัย โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

พระหทัย

          คำว่า ใจ เมื่อหมายถึงอวัยวะส่วนที่ใช้ในการหายใจ คำราชาศัพท์ใช้ว่า พระหทัย เช่น พระหทัยเต้นเร็ว พระหทัยเต้นเป็นปรกติ ประชวรโรคพระหทัย.

          แต่ถ้าจะหมายถึง ความรู้สึกนึกคิด อย่างในคำว่า พอใจ สบายใจ ขุ่นเคืองใจ จะแยกเป็นคำว่า พระราชหฤทัย กับ พระหฤทัย สำหรับพระราชวงศ์ชั้นสูง เช่น ทรงสำราญพระราชหฤทัย ทรงสบพระราชหฤทัย ทรงขัดเคืองพระหฤทัย.

          ส่วนพระราชวงศ์ทั่วไปใช้ว่า พระทัย เช่น สำราญพระทัย สบพระทัย เคืองพระทัย.

          มีที่ยกเว้น คือ คำว่า หายใจ และ ใจหาย ใช้ว่า หายพระทัย  และ พระทัยหาย  ได้สำหรับเจ้านายทุกพระองค์.

ผู้เขียน ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล ราชบัณฑิต สำนักศิลปกรรม ราชบัณฑิตยสถาน

 

ไปไม่ถึงดวงดาว โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

ไปไม่ถึงดวงดาว


          ไปไม่ถึงดวงดาว เป็นสำนวนหมายความว่า ไม่ถึงหลักชัย ไม่ได้รับความสำเร็จดังที่ตั้งใจไว้ เช่น หัวหน้าพรรคเราไปไม่ถึงดวงดาวเสียแล้ว คาดว่าคราวนี้จะได้ตั้งรัฐบาลเป็นนายกรัฐมนตรี กลับได้ ส.ส. มาน้อยแพ้คู่แข่งไปหลายเสียง ต้องยอมให้พรรคที่มีเสียงมากกว่าตั้งรัฐบาล.

          สำนวน ไปไม่ถึงดวงดาว เกิดจากการใช้คำเปรียบดวงดาวให้หมายถึง เป้าหมาย สิ่งที่คาดหวัง เช่นที่ใช้ว่า ไขว่คว้าหาดาว สอยดาว. สำนวน ไปไม่ถึงดวงดาว มาจากชื่อนวนิยายเรื่องหนึ่ง ซึ่งเป็นเรื่องของหญิงสาวที่ตั้งความหวังในชีวิตไว้สูงส่ง แต่ไม่สามารถไปถึงที่ที่มุ่งหวังได้. ไปไม่ถึงดวงดาว จึงกลายมาเป็นสำนวน หมายความว่า ไม่ได้รับความสำเร็จตามที่มุ่งหวัง.

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล  ราชบัณฑิต  สำนักศิลปกรรม ราชบัณฑิตยสถาน

ปีสากลว่าด้วยผู้สูงอายุ โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

ปีสากลว่าด้วยผู้สูงอายุ


          ผู้สูงอายุ หมายถึงผู้ที่มีอายุตั้งแต่ ๖๐ ปีขึ้นไป โดยถือเกณฑ์ว่า อายุ ๖๐ ปี เป็นกำหนดให้ข้าราชการเกษียณอายุราชการ. องค์การสหประชาชาติได้ประกาศให้ปี ๒๕๔๒ เป็น ปีสากลว่าด้วยผู้สูงอายุ  ด้วยตระหนักว่า ผู้สูงอายุมีจำนวนสูงขึ้นทั่วโลก. ผู้สูงอายุเป็นผู้ที่สมควรได้รับการยกย่องในด้านวัยวุฒิและประสบการณ์ จึงได้ออกประกาศเชิญชวนให้ประเทศสมาชิกร่วมกันจัดกิจกรรมเพื่อเฉลิมฉลองปีสากลว่าด้วยผู้สูงอายุ เพื่อส่งเสริมผู้สูงอายุในด้านความเป็นอิสระ การมีส่วนร่วมในกิจกรรมของสังคม การได้รับการดูแลเอาใจใส่ การมีความพึงพอใจและมีศักดิ์ศรี. นายกรัฐมนตรีเป็นประธานประกาศปีสากลว่าด้วยผู้สูงอายุในประเทศไทย ณ ทำเนียบรัฐบาล ในวันพฤหัสบดีที่ ๒๕ มีนาคม พ.ศ. ๒๕๔๒.

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล  ราชบัณฑิต  สำนักศิลปกรรม ราชบัณฑิตยสถาน

พูดให้หมดเปลือก โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

พูดให้หมดเปลือก


          พูดให้หมดเปลือก หมายถึง พูดหรือบอกเล่าเรื่องราวให้หมดสิ้นเนื้อความหรือข้อมูลเพื่อให้เกิดความกระจ่างแจ้งชัดเจน ปราศจากความเคลือบแคลงสงสัย เช่น เธอสองคนมีข้อบาดหมางคลางแคลงใจอะไร วันนี้เป็นโอกาสดีแล้ว มาพูดกันเสียให้หมดเปลือก ไม่ต้องเกรงใจ ไม่ต้องกลัว จะได้เข้าใจกันเสียที.  สำนวนนี้เปรียบเทียบการพูดกับการปอกผลไม้ เช่น ปอกมะม่วง ปอกลูกตาลอ่อน ต้องปอกเปลือกให้หมด เหลือแต่เนื้อเกลี้ยงเกลา จึงจะดูน่ารับประทาน และรับประทานได้อร่อย ไม่ระคายปากและไม่มีรสฝาดของเปลือกมาปน.

          การพูดหรือบอกเล่าให้หมดข้อมูล หมดเนื้อความก็จะทำให้ผู้ฟังเข้าใจเรื่องได้แจ่มแจ้ง และถูกต้องตรงตามความเป็นจริง จึงใช้เป็นสำนวนว่า พูดให้หมดเปลือก.

ผู้เขียน ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล ราชบัณฑิต สำนักศิลปกรรม ราชบัณฑิตยสถาน

พระชนมพรรษา-พระชนมายุ โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

พระชนมพรรษา-พระชนมายุ

          คำว่า พระชนมพรรษา (พฺระ-ชน-มะ-พัน-สา)  แปลว่า ขวบปีที่เกิด อายุ. เป็นคำราชาศัพท์ สำหรับพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวและสมเด็จพระนางเจ้าฯพระบรมราชินีนาถ. ใช้ว่า มีพระชนมพรรษา หรือ ทรงเจริญพระชนมพรรษา เช่น ในปีพุทธศักราช ๒๕๔๒ พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวมีพระชนมพรรษา ๗๒ พรรษา.

          คำว่า ปี สำหรับอายุพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว และ สมเด็จพระนางเจ้าฯ พระบรมราชินีนาถ ใช้ว่า พรรษา. ถ้าเป็นสมเด็จพระบรมโอรสาธิราช สมเด็จพระบรมราชกุมารี คำว่า อายุ ใช้ว่า พระชนมายุ ส่วนคำว่า ปี ใช้ว่า พรรษา เช่นเดียวกัน. เช่น ปีนี้สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารีมีพระชนมายุ ๔๓ พรรษา.

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล  ราชบัณฑิต  สำนักศิลปกรรม ราชบัณฑิตยสถาน

โปร่งใส โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

โปร่งใส


          โปร่งใส หมายความว่า ที่แสงผ่านได้หมด. วัตถุต่าง ๆ มีสมบัติให้แสงผ่านได้ไม่เท่ากัน วัตถุบางอย่าง เช่น หิน ผ้าดำ แสงผ่านไม่ได้เลย เรียกว่า ทึบแสง. วัตถุบางอย่าง เช่น กระจกฝ้า แสงผ่านได้บางส่วน เรียกว่า โปร่งแสง. วัตถุบางอย่างแสงผ่านได้หมดหรือเกือบหมด เรียกว่า โปร่งใส เช่น กระจกใส น้ำกลั่น. จึงอาจมองผ่านวัตถุประเภทนี้แล้วเห็นทะลุได้ตลอด.

          ลักษณะโปร่งใสนี้ ได้นำมาเปรียบกับการปฏิบัติหรือการบริหารงานที่ตรงไปตรงมา เที่ยงธรรมและถูกต้อง สามารถเปิดเผยได้ ตรวจสอบได้ เช่น
การใช้จ่ายเงินงบประมาณแผ่นดินต้องโปร่งใส. การตัดสินผลการสอบคัดเลือกต้องโปร่งใสชัดเจน ผู้สอบมีสิทธิ์ขอดูคะแนนและตรวจสอบได้.

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล  ราชบัณฑิต  สำนักศิลปกรรม ราชบัณฑิตยสถาน