ปูม โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

ปูม


          ปูม เป็นคำเรียกแผนที่แสดงการเคลื่อนของดาวพระเคราะห์ประจำวัน ว่าเวลาใดจะเคลื่อนไปสู่ราศีใด ซึ่งโหรจะใช้ในการคำนวณเพื่อพยากรณ์ปรากฏการณ์ธรรมชาติ พยากรณ์สิ่งที่จะเกิดขึ้นแก่บ้านเมืองหรือบุคคลสำคัญของบ้านเมือง เป็นต้น เรียกว่า ปูมโหร.  สมุดจดหมายเหตุแต่โบราณ ก็เรียกว่า ปูม. นอกจากนี้ สมุดที่บันทึกเส้นทางการเดินเรือ ระยะเวลาที่ใช้ในการเดินเรือ และสิ่งต่าง ๆ ที่ได้พบ หรือที่เกิดขึ้นในระหว่างการเดินทางทางเรือนั้น ทหารเรือเรียกว่า ปูมเดินเรือ.

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล  ราชบัณฑิต  สำนักศิลปกรรม ราชบัณฑิตยสถาน

ผ่านร้อนผ่านหนาว โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

ผ่านร้อนผ่านหนาว


          ผ่านร้อนผ่านหนาว เป็นสำนวน แปลว่า ได้ผ่านมาแล้วทั้งยามที่มีอากาศร้อนและยามที่มีอากาศหนาว หมายความว่า มีอายุหลายปี ได้ใช้ชีวิตมาเป็นเวลานาน มีประสบการณ์ชีวิต ผ่านอุปสรรคและความทุกข์ยากมาแล้ว ผ่านความทุกข์ความสุขมาแล้ว. มีนัยความหมายว่า จึงทำให้สามารถยืนหยัดต่อสู้ความทุกข์ยากต่อไปได้อีก เช่น แม้เศรษฐกิจจะตกต่ำ กิจการค้าของเขาล้มละลายลง แต่คนที่เคยผ่านร้อนผ่านหนาวมาอย่างเขา ก็ไม่ยอมอยู่นิ่ง ท้อแท้ หรือคิดสั้นเด็ดขาด ถึงอย่างไรก็จะสู้ชีวิตต่อไป.

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล  ราชบัณฑิต  สำนักศิลปกรรม ราชบัณฑิตยสถาน

มรดก โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

มรดก

          มรดก (มอ-ระ-ดก)  แปลว่า ซึ่งเกี่ยวกับผู้ตาย. เดิมใช้ว่า ทรัพย์มรดก  หมายถึง ทรัพย์สมบัติที่ผู้ตายทิ้งไว้ให้แก่ผู้ที่เป็นลูกหลาน ภรรยา สามี ผู้ใกล้ชิด หรือผู้ที่ผู้ตายต้องการให้ได้รับทรัพย์สมบัตินั้น ๆ เช่น มรดกของคุณปู่ มรดกของบรรพบุรุษ.

          ปัจจุบันมีผู้ใช้คำว่า มรดก ในความหมายที่กว้างขึ้น หมายถึงสิ่งที่บรรพบุรุษได้สร้างไว้ให้ และตกทอดมาถึงชนรุ่นหลัง เช่น ใช้ว่า วรรณคดีมรดก วัฒนธรรมมรดก มรดกชาติ มรดกไทย.

          มรดกไทย คือ มรดกทางวัฒนธรรมซึ่งแสดงให้เห็นลักษณะของความเป็นชนชาติไทย. คำว่า มรดก ปัจจุบันจึงหมายถึงสิ่งที่บรรพบุรุษได้สร้างไว้ และสืบทอดมาถึงปัจจุบัน และคงถ่ายทอดต่อไปถึงอนุชนรุ่นหลังด้วย. รัฐบาลได้กำหนดให้ วันที่ ๒ เมษายน เป็น วันอนุรักษ์มรดกไทย.

ผู้เขียน ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล ราชบัณฑิต สำนักศิลปกรรม ราชบัณฑิตยสถาน

พระในบ้าน โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

พระในบ้าน

          คำว่า พระ เป็นคำเรียกพระพุทธรูปซึ่งเป็นรูปแทนพระสัมมาสัมพุทธเจ้า และเป็นคำเรียก พระภิกษุ ผู้เป็นสาวกสืบทอดพระพุทธศาสนา. ชาวพุทธยกย่องพระภิกษุว่าเป็นผู้ประเสริฐ และเป็นเนื้อนาบุญซึ่งช่วยให้การทำบุญสัมฤทธิ์ผล.

          นอกจากนี้ คำว่า พระ ยังนำมาใช้เปรียบเทียบ บิดามารดา ซึ่งเป็นผู้มีพระคุณอย่างยิ่งแก่บุตร ได้เลี้ยงดูบุตรจนเติบโตว่าเป็น พระในบ้าน.  บิดามารดาเป็นผู้ควรแก่การเคารพกราบไหว้เช่นเดียวกับพระภิกษุ. บุตรที่ดีจึงกตัญญู เคารพ เชื่อฟัง และทำให้ท่านมีความสุข. แม้พ่อแม่บางคนจะสนิทสนมกับลูกให้ความเป็นกันเองแก่ลูก ลูกก็ควรคงความเคารพนอบน้อมไม่ตีตนเสมอ ไม่แสดงกิริยาวาจาล่วงเกินท่าน.

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล  ราชบัณฑิต  สำนักศิลปกรรม ราชบัณฑิตยสถาน