อังคาส โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

อังคาส

          อังคาส (อัง-คาด)  เป็นคำที่รับมาจากคำภาษาเขมรว่า องฺคาส หมายถึง ปรนนิบัติ ดูแลพระสงฆ์ในการฉันภัตตาหาร. เมื่อประเคนภัตตาหารถวายพระสงฆ์แล้ว ก็นั่งเฝ้าอยู่ใกล้ ๆ เพื่อดูแลปรนนิบัติท่าน เมื่อเห็นว่ามีสิ่งใดขาด ก็จัดหามาถวาย. อังคาส เป็นคำเก่า ปัจจุบันไม่ใคร่มีผู้ใช้ แต่การอังคาสพระภิกษุในการฉันภัตตาหารนั้นยังคงเป็นมารยาทไทยที่คงอยู่. ในวรรณคดีรื่องขุนช้างขุนแผน มีข้อความกล่าวถึงตอนที่ทายกทายิกานำอาหารไปเลี้ยงพระ ว่า

          ลูกศิษย์เถรเณรประเคนบาตร อังคาสข้าวของไว้ตรงหน้า

          ช่วยเหลือคอยสำรวจตรวจตรา น้ำยาพร่องต้องตักเอาเติมไป.

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล ราชบัณฑิต สำนักศิลปกรรม ราชบัณฑิตยสถาน

เส้นยาแดงผ่าแปด โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

เส้นยาแดงผ่าแปด

          เส้นยาแดงผ่าแปด เป็นสำนวน หมายความว่า เล็กมาก. ใช้อธิบายช่องที่ห่างกันว่า ห่างกันน้อยเหลือเกิน. ช่องนั้นเล็กมากเทียบได้ขนาดเท่ากับเส้นยาแดงที่ผ่าออกถึง ๓ ครั้ง คือ ผ่าครั้งที่หนึ่งได้เป็นเส้นยาแดง ๒ เส้น ผ่าครั้งที่สอง เส้นยาแดงจะถูกแบ่งออกเป็น ๔ เส้น และผ่าครั้งที่ ๓ เส้นยาแดงจะถูกผ่าออกเป็น แปดเส้น. ดังนั้น จึงมีขนาดเล็กมาก เช่นใช้ว่า รถเขาเฉียดฉันไปแค่เส้นยาแดงผ่าแปดเท่านั้นเอง.

ผู้เขียน ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล ราชบัณฑิต สำนักศิลปกรรม ราชบัณฑิตยสถาน

สายสนอง โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

สายสนอง

          สายสนอง (สาย-สะ-หฺนอง)  เป็นคำเรียกเชือก ด้าย หรือไหมที่ทำเป็นหูร้อยคัมภีร์ใบลาน. ในสมัยก่อนเรายังไม่รู้จักวิธีเข้าเล่มหนังสือเหมือนในปัจจุบัน จึงใช้เชือก ด้าย หรือไหม ผูกคัมภีร์ใบลานเมื่อจารได้ ๒๔ หน้า เรียกว่า ๑ ผูก.

           การผูก หรือ ร้อยหูใบลานจะร้อยตามช่องที่ทำไว้ทางด้านซ้ายของใบลาน. ด้านขวาจะปล่อยว่างไว้สำหรับให้พลิกใบลานได้สะดวก. ปลายข้างหนึ่งของสายสนองจะทำไว้เป็นห่วง เมื่อสอดปลายอีกข้างหนึ่งเข้าในใบลานแล้วจะพันใบลานให้แน่นแล้วสอดปลายเข้ากับห่วงที่ทำไว้ แล้วมัดใบลานให้แน่นสนิท.

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล ราชบัณฑิต สำนักศิลปกรรม ราชบัณฑิตยสถาน

หัวปักหัวปำ โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

หัวปักหัวปำ

          หัวปักหัวปำ เป็นสำนวนเปรียบเทียบว่า หัวก้มคว่ำลงอยู่จนไม่มีโอกาสที่จะได้ยกหัวเงยหน้าขึ้นดูสิ่งใดได้. มักใช้ขยายกริยา ทำงาน หรือถูกใช้ให้ทำงานจนโงหัวไม่ขึ้น จนไม่มีเวลาว่างที่จะพักอย่างสบายได้ เช่น เมื่อพ่อแม่ตายหมดเขาต้องอาศัยอยู่กับญาติคนหนึ่ง ถูกใช้ให้ทำงานหัวปักหัวปำจึงไม่มีโอกาสได้เรียนหนังสือเลย. พนักงานบริษัทนี้ต้องทำงานหัวปักหัวปำไม่มีวันหยุดไม่มีเวลาพักเลย.

          ถ้าเป็นคนเมาไม่สามารถดำรงตนได้อย่างปรกติเดินล้มลุกคลุกคลาน เซไปเซมา จะใช้ว่า เมาหัวทิ่มหัวตำ  หรือ เมาหัวราน้ำ  ไม่ใช่  เมาหัวปักหัวปำ.

ผู้เขียน ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล ราชบัณฑิต สำนักศิลปกรรม ราชบัณฑิตยสถาน

สมุดไทย โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

สมุดไทย

          สมุดไทย เป็นคำเรียกเอกสารโบราณที่ทำเป็นเล่ม. สมุดไทยมีลักษณะพิเศษเฉพาะตัว คือ ใช้กระดาษแผ่นยาวติดต่อกันเป็นแผ่นเดียว และพับเป็นช่วงกลับไปกลับมาเหมือนกระดาษต่อเนื่องในปัจจุบัน.

          สมุดไทยมีหลายขนาด โดยทั่วไปจะมีความกว้างประมาณ ๑๕-๒๕ เซนติเมตร ยาวประมาณ ๖๐-๗๐ เซนติเมตร. การนับหน้าสมุดไทยจะนับเป็นกลีบ. กลีบหนึ่ง คือ รอยพับครั้งหนึ่งซึ่งมีด้านละ ๒ หน้า. สมุดไทยจะทำเล่มละ ๓๐ ๔๐ หรือ ๕๐ กลีบ.

          ด้วยเหตุที่สมุดไทยทำจากเปลือกไม้จึงมักเรียกชื่อตามชื่อต้นไม้ที่นำเปลือกมาทำ คือ สมุดข่อย ทำจากเปลือกต้นข่อย สมุดกระดาษสา ทำจากต้นสา. และอาจเรียกตามสีของเนื้อกระดาษด้วย คือ สมุดไทยดำ และ สมุดไทยขาว.

ผู้เขียน ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล ราชบัณฑิต สำนักศิลปกรรม ราชบัณฑิตยสถาน

 

เส้นสาย โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

เส้นสาย

          ในร่างกายคนเรามีเส้นเลือด เส้นประสาท เส้นเอ็นอยู่มากมาย เรียกรวม ๆ กันว่า เส้นสาย เช่น คนที่มีอายุมากถ้าทำงานนานเกินไปมักเกิดอาการปวดเมื่อย ต้องให้หมอนวดหรือลูกหลานนวดเพื่อให้เส้นสายคลาย ทำให้หายปวดเมื่อย.

          คำว่า เส้นสาย เป็นสำนวนที่ใช้ในอีกความหมายหนึ่ง หมายถึง พวกพ้อง หรือ คนรู้จักที่อยู่ในวงใน ซึ่งอาจช่วยให้การติดต่อกิจการต่าง ๆ ดำเนินไปได้โดยสะดวก เช่น บางคนคิดว่าจะเข้าทำงานได้ก็ด้วยการใช้เส้นสาย. การใช้ระบบเส้นสายในการรับคนเข้าทำงานอาจทำให้ไม่ได้คนมีความสามารถเข้าทำงาน.

ผู้เขียน ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล ราชบัณฑิต สำนักศิลปกรรม ราชบัณฑิตยสถาน