หัวปักหัวปำ โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

หัวปักหัวปำ

          หัวปักหัวปำ เป็นสำนวนเปรียบเทียบว่า หัวก้มคว่ำลงอยู่จนไม่มีโอกาสที่จะได้ยกหัวเงยหน้าขึ้นดูสิ่งใดได้. มักใช้ขยายกริยา ทำงาน หรือถูกใช้ให้ทำงานจนโงหัวไม่ขึ้น จนไม่มีเวลาว่างที่จะพักอย่างสบายได้ เช่น เมื่อพ่อแม่ตายหมดเขาต้องอาศัยอยู่กับญาติคนหนึ่ง ถูกใช้ให้ทำงานหัวปักหัวปำจึงไม่มีโอกาสได้เรียนหนังสือเลย. พนักงานบริษัทนี้ต้องทำงานหัวปักหัวปำไม่มีวันหยุดไม่มีเวลาพักเลย.

          ถ้าเป็นคนเมาไม่สามารถดำรงตนได้อย่างปรกติเดินล้มลุกคลุกคลาน เซไปเซมา จะใช้ว่า เมาหัวทิ่มหัวตำ  หรือ เมาหัวราน้ำ  ไม่ใช่  เมาหัวปักหัวปำ.

ผู้เขียน ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล ราชบัณฑิต สำนักศิลปกรรม ราชบัณฑิตยสถาน

สมุดไทย โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

สมุดไทย

          สมุดไทย เป็นคำเรียกเอกสารโบราณที่ทำเป็นเล่ม. สมุดไทยมีลักษณะพิเศษเฉพาะตัว คือ ใช้กระดาษแผ่นยาวติดต่อกันเป็นแผ่นเดียว และพับเป็นช่วงกลับไปกลับมาเหมือนกระดาษต่อเนื่องในปัจจุบัน.

          สมุดไทยมีหลายขนาด โดยทั่วไปจะมีความกว้างประมาณ ๑๕-๒๕ เซนติเมตร ยาวประมาณ ๖๐-๗๐ เซนติเมตร. การนับหน้าสมุดไทยจะนับเป็นกลีบ. กลีบหนึ่ง คือ รอยพับครั้งหนึ่งซึ่งมีด้านละ ๒ หน้า. สมุดไทยจะทำเล่มละ ๓๐ ๔๐ หรือ ๕๐ กลีบ.

          ด้วยเหตุที่สมุดไทยทำจากเปลือกไม้จึงมักเรียกชื่อตามชื่อต้นไม้ที่นำเปลือกมาทำ คือ สมุดข่อย ทำจากเปลือกต้นข่อย สมุดกระดาษสา ทำจากต้นสา. และอาจเรียกตามสีของเนื้อกระดาษด้วย คือ สมุดไทยดำ และ สมุดไทยขาว.

ผู้เขียน ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล ราชบัณฑิต สำนักศิลปกรรม ราชบัณฑิตยสถาน

 

เส้นสาย โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

เส้นสาย

          ในร่างกายคนเรามีเส้นเลือด เส้นประสาท เส้นเอ็นอยู่มากมาย เรียกรวม ๆ กันว่า เส้นสาย เช่น คนที่มีอายุมากถ้าทำงานนานเกินไปมักเกิดอาการปวดเมื่อย ต้องให้หมอนวดหรือลูกหลานนวดเพื่อให้เส้นสายคลาย ทำให้หายปวดเมื่อย.

          คำว่า เส้นสาย เป็นสำนวนที่ใช้ในอีกความหมายหนึ่ง หมายถึง พวกพ้อง หรือ คนรู้จักที่อยู่ในวงใน ซึ่งอาจช่วยให้การติดต่อกิจการต่าง ๆ ดำเนินไปได้โดยสะดวก เช่น บางคนคิดว่าจะเข้าทำงานได้ก็ด้วยการใช้เส้นสาย. การใช้ระบบเส้นสายในการรับคนเข้าทำงานอาจทำให้ไม่ได้คนมีความสามารถเข้าทำงาน.

ผู้เขียน ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล ราชบัณฑิต สำนักศิลปกรรม ราชบัณฑิตยสถาน

สายพระเนตรยาว โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

สายพระเนตรยาว

          คำว่า สายพระเนตรยาว เป็นคำราชาศัพท์ แปลว่า มีสายตายาว หมายถึง มีความสามารถที่จะมองไปในอนาคต และเล็งเห็นสิ่งที่จะเกิดในอนาคตได้ ตรงกับที่ใช้ทั่วไปว่า มองการณ์ไกล.

          พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เป็นพระมหากษัตริย์ที่มีสายพระเนตรยาว จึงได้ทรงสร้างสิ่งต่าง ๆ ซึ่งมีผลให้ประเทศไทยพัฒนาทันอารยประเทศ. สิ่งต่าง ๆ ที่ได้ทรงสร้างไว้ล้วนเป็นรากฐานที่นำความเจริญมาสู่ประเทศชาติในปัจจุบัน จึงสมควรที่ประชาชนชาวไทยจะได้สำนึกในพระมหากรุณาธิคุณและเทิดทูนไว้เหนือเกล้าเหนือกระหม่อม. และควรดำเนินตามรอยพระยุคลบาท มองการณ์ให้ไกล. ทำแต่สิ่งที่นำความเจริญมาสู่ประเทศชาติทั้งในปัจจุบันและในอนาคต.

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล ราชบัณฑิต สำนักศิลปกรรม ราชบัณฑิตยสถาน

หัวเด็ดตีนขาด โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

หัวเด็ดตีนขาด

          หัวเด็ดตีนขาด เป็นสำนวน มีความหมายว่า ยืนยันมั่นคง ถึงอย่างไรก็ไม่ยอมเปลี่ยน เช่น คุณแม่บอกว่าน้องยังดูแลตัวเองไม่ได้ หัวเด็ดตีนขาดอย่างไรก็ไม่ยอมให้น้องไปเรียนต่างประเทศในตอนนี้.

          หัวเด็ดตีนขาด เกิดจากคำว่า หัว กับ คำว่า เด็ดขาด. หัว หมายถึง สมอง ความคิด เช่น เด็กคนนี้หัวดี เรียนรู้อะไรได้เร็วเหลือเกิน.  ใช้หมายความว่า ความสามารถ ก็ได้ เช่น เด็กบางคนมีหัวทางวิทยาศาสตร์ แต่บางคนก็มีหัวศิลป์.  หัวเด็ดขาด มีความหมายว่า มีความคิดแน่วแน่ มีใจมั่นคงแน่วแน่. หัวเด็ดขาด ขยาย เป็น หัวเด็ดตีนขาด ด้วยการเติม คำว่า ตีน เป็นคำคู่กับคำว่า หัว ในลักษณะของการเติมคำตรงกันข้าม ทำให้ หัวเด็ดขาด กลายเป็น หัวเด็ดตีนขาด.

ผู้เขียน ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล ราชบัณฑิต สำนักศิลปกรรม ราชบัณฑิตยสถาน