ไปลามาไหว้ โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

ไปลามาไหว้


          คนไทยเป็นคนที่มีอุปนิสัยอ่อนน้อม มีสัมมาคารวะ. การไหว้เป็นการแสดงความมีสัมมาคารวะอย่างหนึ่ง และเป็นธรรมเนียมการทักทายและแสดงความเคารพ. เมื่อจะไปโรงเรียนและเมื่อกลับจากโรงเรียนมาถึงบ้านลูกจะไหว้พ่อแม่ ถ้ามีผู้ปกครองก็ไหว้ผู้ปกครอง. เมื่อไปถึงโรงเรียนและเมื่อกลับจากโรงเรียนเด็กจะไหว้ครู. การไหว้ทำให้ผู้ใหญ่รักและเอ็นดู คนที่พบเห็นก็ชื่นชม. ในภาษาไทยมีคำกล่าวถึงผู้ที่มีสัมมาคารวะและได้รับการอบรมมรรยาทให้รู้จักไหว้ว่า รู้จัก “ไปลามาไหว้” หมายความว่า เมื่อมาถึงก็ ไหว้ เมื่อจะไปก็ลา.

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล  ราชบัณฑิต  สำนักศิลปกรรม ราชบัณฑิตยสถาน

พระราชกฤษฎีกา พระราชกำหนด และพระราชบัญญัติ

พระราชกฤษฎีกา พระราชกำหนด และพระราชบัญญัติ

        พระราชกฤษฎีกา พระราชกำหนด และพระราชบัญญัติแตกต่างกันอย่างไร  คำทั้งสามนี้คณะกรรมการจัดทำพจนานุกรมศัพท์กฎหมายไทยได้อธิบายไว้ดังนี้

        พระราชกฤษฎีกา (กฎ) น. บทบัญญัติแห่งกฎหมายที่พระมหากษัตริย์ทรงตราขึ้นโดยอาศัยอำนาจรัฐธรรมนูญ พระราชบัญญัติ หรือพระราชกำหนด เพื่อใช้ในการบริหารราชการแผ่นดิน

        พระราชกำหนด (กฎ) น. บทบัญญัติแห่งกฎหมายที่พระมหากษัตริย์ทรงตราขึ้นโดยอาศัยอำนาจบริหาร ให้ใช้บังคับดังเช่นพระราชบัญญัติในกรณีฉุกเฉินที่มีความจำเป็นรีบด่วนอันมิอาจหลีกเลี่ยงได้ เพื่อประโยชน์ในการรักษาความปลอดภัยของประเทศ หรือความปลอดภัยสาธารณะหรือความมั่นคงในทางเศรษฐกิจของประเทศ หรือป้องปัดภัยพิบัติสาธารณะ หรือในกรณีที่มีความจำเป็นต้องมีกฎหมายเกี่ยวด้วยการภาษีอากรหรือเงินตรา  ซึ่งจะต้องได้รับการพิจารณาโดยด่วนและลับ เพื่อรักษาประโยชน์ของแผ่นดิน.

        พระราชบัญญัติ (กฎ) น. บทบัญญัติแห่งกฎหมายที่พระมหากษัตริย์ทรงตราขึ้นโดยคำแนะนำและยินยอมของรัฐสภา.

ที่มา : จดหมายข่าวราชบัณฑิตยสถาน ปีที่ ๔ ฉบับที่ ๓๓ มิถุนายน ๒๕๓๗

 

ปื้น โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

ปื้น


          ปื้น หมายถึง ลักษณะที่เป็นแนวหรือเป็นแผ่นใหญ่ เช่น เขาแพ้อะไรไม่รู้ลมพิษขึ้นเป็นปื้นทีเดียว. ตัวงิ้วบางตัวจะเขียนคิ้วไว้ดำเป็นปื้น. ช่างเอาสีป้ายไว้เป็นปื้น ๆ ไม่สวยเลย. คอเสื้อดำเป็นปื้น.

          นอกจากนี้ ปื้น ยังใช้เป็นลักษณนามของเลื่อย ว่า เลื่อย ๒ ปื้น เลื่อย ๓ ปื้น. เนื่องจากรูปร่างของใบเลื่อยซึ่งเป็นแผ่นใหญ่และยาวนั้นมีลักษณะตรงตามความหมายของคำว่า ปื้น.

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล  ราชบัณฑิต  สำนักศิลปกรรม ราชบัณฑิตยสถาน

พังงา โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

พังงา

          พังงา คือ อุปกรณ์อย่างหนึ่งที่ใช้ในการขับเรือ เป็นส่วนที่ใช้บังคับหางเสือเรือ. พังงาเป็นเครื่องบังคับหางเสือเรือ. เมื่อหมุนพังงาให้ใบหางเสือหันไปทางขวา หัวเรือก็จะหันไปทางขวา. เมื่อหมุนพังงาให้ใบหางเสือหันไปทางซ้ายหัวเรือก็จะหันไปทางซ้ายด้วย.

          พังงามี ๒ แบบ แบบหนึ่งคือ พังงาด้าม  เป็นด้ามไม้ยาว คนถือท้ายจะผลักด้ามไม้เพื่อหันหางเสือ. อีกแบบหนึ่ง คือ พังงาวงเดือน  ทำเป็นรูปกลม มีขายื่นออกมาโดยรอบสำหรับจับและหมุนพังงาได้ถนัด. คนที่ไม่รู้จักคำว่า พังงา มักจะเรียก พังงาวงเดือน ว่า พวงมาลัย.

          คำว่า พังงา สันนิษฐานว่าเป็นคำที่มาจากภาษามลายูว่า bangga.

ผู้เขียน ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล ราชบัณฑิต สำนักศิลปกรรม ราชบัณฑิตยสถาน

มิตรจิตมิตรใจ โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

มิตรจิตมิตรใจ

          มิตรจิตมิตรใจ (มิด-ตฺระ-จิด-มิด-ตฺระ- ใจ)  แปลว่า มีจิตใจที่เป็นมิตรกัน หมายถึง ถ้อยทีถ้อยอาศัยกัน. หมายถึง การที่ต่างฝ่ายต่างเอื้อเฟื้อมีน้ำใจให้กัน เขามีน้ำจิตมาเราก็มีน้ำใจให้ไป เขาช่วยเราเมื่อเรามีทุกข์ เมื่อเขาลำบากเราก็ไปช่วยเหลือเขาบ้าง. การมีมิตรจิตมิตรใจต่อกันเป็นสิ่งที่ดี. ผู้ที่เป็นเพื่อนบ้านกัน อยู่บ้านใกล้เรือนเคียงกัน ควรทำความรู้จักกัน และแสดงมิตรจิตมิตรใจต่อกัน. คำว่า มิตรจิตมิตรใจ ออกเสียงเป็นคำ ๖ พยางค์ ว่า มิด-ตฺระ-จิด-มิด-ตฺระ-ใจ.

ผู้เขียน ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล ราชบัณฑิต สำนักศิลปกรรม ราชบัณฑิตยสถาน

พระหทัย โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

พระหทัย

          คำว่า ใจ เมื่อหมายถึงอวัยวะส่วนที่ใช้ในการหายใจ คำราชาศัพท์ใช้ว่า พระหทัย เช่น พระหทัยเต้นเร็ว พระหทัยเต้นเป็นปรกติ ประชวรโรคพระหทัย.

          แต่ถ้าจะหมายถึง ความรู้สึกนึกคิด อย่างในคำว่า พอใจ สบายใจ ขุ่นเคืองใจ จะแยกเป็นคำว่า พระราชหฤทัย กับ พระหฤทัย สำหรับพระราชวงศ์ชั้นสูง เช่น ทรงสำราญพระราชหฤทัย ทรงสบพระราชหฤทัย ทรงขัดเคืองพระหฤทัย.

          ส่วนพระราชวงศ์ทั่วไปใช้ว่า พระทัย เช่น สำราญพระทัย สบพระทัย เคืองพระทัย.

          มีที่ยกเว้น คือ คำว่า หายใจ และ ใจหาย ใช้ว่า หายพระทัย  และ พระทัยหาย  ได้สำหรับเจ้านายทุกพระองค์.

ผู้เขียน ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล ราชบัณฑิต สำนักศิลปกรรม ราชบัณฑิตยสถาน

 

ไปไม่ถึงดวงดาว โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

ไปไม่ถึงดวงดาว


          ไปไม่ถึงดวงดาว เป็นสำนวนหมายความว่า ไม่ถึงหลักชัย ไม่ได้รับความสำเร็จดังที่ตั้งใจไว้ เช่น หัวหน้าพรรคเราไปไม่ถึงดวงดาวเสียแล้ว คาดว่าคราวนี้จะได้ตั้งรัฐบาลเป็นนายกรัฐมนตรี กลับได้ ส.ส. มาน้อยแพ้คู่แข่งไปหลายเสียง ต้องยอมให้พรรคที่มีเสียงมากกว่าตั้งรัฐบาล.

          สำนวน ไปไม่ถึงดวงดาว เกิดจากการใช้คำเปรียบดวงดาวให้หมายถึง เป้าหมาย สิ่งที่คาดหวัง เช่นที่ใช้ว่า ไขว่คว้าหาดาว สอยดาว. สำนวน ไปไม่ถึงดวงดาว มาจากชื่อนวนิยายเรื่องหนึ่ง ซึ่งเป็นเรื่องของหญิงสาวที่ตั้งความหวังในชีวิตไว้สูงส่ง แต่ไม่สามารถไปถึงที่ที่มุ่งหวังได้. ไปไม่ถึงดวงดาว จึงกลายมาเป็นสำนวน หมายความว่า ไม่ได้รับความสำเร็จตามที่มุ่งหวัง.

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล  ราชบัณฑิต  สำนักศิลปกรรม ราชบัณฑิตยสถาน