พังงา โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

พังงา

          พังงา คือ อุปกรณ์อย่างหนึ่งที่ใช้ในการขับเรือ เป็นส่วนที่ใช้บังคับหางเสือเรือ. พังงาเป็นเครื่องบังคับหางเสือเรือ. เมื่อหมุนพังงาให้ใบหางเสือหันไปทางขวา หัวเรือก็จะหันไปทางขวา. เมื่อหมุนพังงาให้ใบหางเสือหันไปทางซ้ายหัวเรือก็จะหันไปทางซ้ายด้วย.

          พังงามี ๒ แบบ แบบหนึ่งคือ พังงาด้าม  เป็นด้ามไม้ยาว คนถือท้ายจะผลักด้ามไม้เพื่อหันหางเสือ. อีกแบบหนึ่ง คือ พังงาวงเดือน  ทำเป็นรูปกลม มีขายื่นออกมาโดยรอบสำหรับจับและหมุนพังงาได้ถนัด. คนที่ไม่รู้จักคำว่า พังงา มักจะเรียก พังงาวงเดือน ว่า พวงมาลัย.

          คำว่า พังงา สันนิษฐานว่าเป็นคำที่มาจากภาษามลายูว่า bangga.

ผู้เขียน ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล ราชบัณฑิต สำนักศิลปกรรม ราชบัณฑิตยสถาน

มิตรจิตมิตรใจ โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

มิตรจิตมิตรใจ

          มิตรจิตมิตรใจ (มิด-ตฺระ-จิด-มิด-ตฺระ- ใจ)  แปลว่า มีจิตใจที่เป็นมิตรกัน หมายถึง ถ้อยทีถ้อยอาศัยกัน. หมายถึง การที่ต่างฝ่ายต่างเอื้อเฟื้อมีน้ำใจให้กัน เขามีน้ำจิตมาเราก็มีน้ำใจให้ไป เขาช่วยเราเมื่อเรามีทุกข์ เมื่อเขาลำบากเราก็ไปช่วยเหลือเขาบ้าง. การมีมิตรจิตมิตรใจต่อกันเป็นสิ่งที่ดี. ผู้ที่เป็นเพื่อนบ้านกัน อยู่บ้านใกล้เรือนเคียงกัน ควรทำความรู้จักกัน และแสดงมิตรจิตมิตรใจต่อกัน. คำว่า มิตรจิตมิตรใจ ออกเสียงเป็นคำ ๖ พยางค์ ว่า มิด-ตฺระ-จิด-มิด-ตฺระ-ใจ.

ผู้เขียน ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล ราชบัณฑิต สำนักศิลปกรรม ราชบัณฑิตยสถาน

พระหทัย โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

พระหทัย

          คำว่า ใจ เมื่อหมายถึงอวัยวะส่วนที่ใช้ในการหายใจ คำราชาศัพท์ใช้ว่า พระหทัย เช่น พระหทัยเต้นเร็ว พระหทัยเต้นเป็นปรกติ ประชวรโรคพระหทัย.

          แต่ถ้าจะหมายถึง ความรู้สึกนึกคิด อย่างในคำว่า พอใจ สบายใจ ขุ่นเคืองใจ จะแยกเป็นคำว่า พระราชหฤทัย กับ พระหฤทัย สำหรับพระราชวงศ์ชั้นสูง เช่น ทรงสำราญพระราชหฤทัย ทรงสบพระราชหฤทัย ทรงขัดเคืองพระหฤทัย.

          ส่วนพระราชวงศ์ทั่วไปใช้ว่า พระทัย เช่น สำราญพระทัย สบพระทัย เคืองพระทัย.

          มีที่ยกเว้น คือ คำว่า หายใจ และ ใจหาย ใช้ว่า หายพระทัย  และ พระทัยหาย  ได้สำหรับเจ้านายทุกพระองค์.

ผู้เขียน ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล ราชบัณฑิต สำนักศิลปกรรม ราชบัณฑิตยสถาน

 

ไปไม่ถึงดวงดาว โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

ไปไม่ถึงดวงดาว


          ไปไม่ถึงดวงดาว เป็นสำนวนหมายความว่า ไม่ถึงหลักชัย ไม่ได้รับความสำเร็จดังที่ตั้งใจไว้ เช่น หัวหน้าพรรคเราไปไม่ถึงดวงดาวเสียแล้ว คาดว่าคราวนี้จะได้ตั้งรัฐบาลเป็นนายกรัฐมนตรี กลับได้ ส.ส. มาน้อยแพ้คู่แข่งไปหลายเสียง ต้องยอมให้พรรคที่มีเสียงมากกว่าตั้งรัฐบาล.

          สำนวน ไปไม่ถึงดวงดาว เกิดจากการใช้คำเปรียบดวงดาวให้หมายถึง เป้าหมาย สิ่งที่คาดหวัง เช่นที่ใช้ว่า ไขว่คว้าหาดาว สอยดาว. สำนวน ไปไม่ถึงดวงดาว มาจากชื่อนวนิยายเรื่องหนึ่ง ซึ่งเป็นเรื่องของหญิงสาวที่ตั้งความหวังในชีวิตไว้สูงส่ง แต่ไม่สามารถไปถึงที่ที่มุ่งหวังได้. ไปไม่ถึงดวงดาว จึงกลายมาเป็นสำนวน หมายความว่า ไม่ได้รับความสำเร็จตามที่มุ่งหวัง.

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล  ราชบัณฑิต  สำนักศิลปกรรม ราชบัณฑิตยสถาน

ปีสากลว่าด้วยผู้สูงอายุ โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

ปีสากลว่าด้วยผู้สูงอายุ


          ผู้สูงอายุ หมายถึงผู้ที่มีอายุตั้งแต่ ๖๐ ปีขึ้นไป โดยถือเกณฑ์ว่า อายุ ๖๐ ปี เป็นกำหนดให้ข้าราชการเกษียณอายุราชการ. องค์การสหประชาชาติได้ประกาศให้ปี ๒๕๔๒ เป็น ปีสากลว่าด้วยผู้สูงอายุ  ด้วยตระหนักว่า ผู้สูงอายุมีจำนวนสูงขึ้นทั่วโลก. ผู้สูงอายุเป็นผู้ที่สมควรได้รับการยกย่องในด้านวัยวุฒิและประสบการณ์ จึงได้ออกประกาศเชิญชวนให้ประเทศสมาชิกร่วมกันจัดกิจกรรมเพื่อเฉลิมฉลองปีสากลว่าด้วยผู้สูงอายุ เพื่อส่งเสริมผู้สูงอายุในด้านความเป็นอิสระ การมีส่วนร่วมในกิจกรรมของสังคม การได้รับการดูแลเอาใจใส่ การมีความพึงพอใจและมีศักดิ์ศรี. นายกรัฐมนตรีเป็นประธานประกาศปีสากลว่าด้วยผู้สูงอายุในประเทศไทย ณ ทำเนียบรัฐบาล ในวันพฤหัสบดีที่ ๒๕ มีนาคม พ.ศ. ๒๕๔๒.

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล  ราชบัณฑิต  สำนักศิลปกรรม ราชบัณฑิตยสถาน

พูดให้หมดเปลือก โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

พูดให้หมดเปลือก


          พูดให้หมดเปลือก หมายถึง พูดหรือบอกเล่าเรื่องราวให้หมดสิ้นเนื้อความหรือข้อมูลเพื่อให้เกิดความกระจ่างแจ้งชัดเจน ปราศจากความเคลือบแคลงสงสัย เช่น เธอสองคนมีข้อบาดหมางคลางแคลงใจอะไร วันนี้เป็นโอกาสดีแล้ว มาพูดกันเสียให้หมดเปลือก ไม่ต้องเกรงใจ ไม่ต้องกลัว จะได้เข้าใจกันเสียที.  สำนวนนี้เปรียบเทียบการพูดกับการปอกผลไม้ เช่น ปอกมะม่วง ปอกลูกตาลอ่อน ต้องปอกเปลือกให้หมด เหลือแต่เนื้อเกลี้ยงเกลา จึงจะดูน่ารับประทาน และรับประทานได้อร่อย ไม่ระคายปากและไม่มีรสฝาดของเปลือกมาปน.

          การพูดหรือบอกเล่าให้หมดข้อมูล หมดเนื้อความก็จะทำให้ผู้ฟังเข้าใจเรื่องได้แจ่มแจ้ง และถูกต้องตรงตามความเป็นจริง จึงใช้เป็นสำนวนว่า พูดให้หมดเปลือก.

ผู้เขียน ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล ราชบัณฑิต สำนักศิลปกรรม ราชบัณฑิตยสถาน

พระชนมพรรษา-พระชนมายุ โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

พระชนมพรรษา-พระชนมายุ

          คำว่า พระชนมพรรษา (พฺระ-ชน-มะ-พัน-สา)  แปลว่า ขวบปีที่เกิด อายุ. เป็นคำราชาศัพท์ สำหรับพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวและสมเด็จพระนางเจ้าฯพระบรมราชินีนาถ. ใช้ว่า มีพระชนมพรรษา หรือ ทรงเจริญพระชนมพรรษา เช่น ในปีพุทธศักราช ๒๕๔๒ พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวมีพระชนมพรรษา ๗๒ พรรษา.

          คำว่า ปี สำหรับอายุพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว และ สมเด็จพระนางเจ้าฯ พระบรมราชินีนาถ ใช้ว่า พรรษา. ถ้าเป็นสมเด็จพระบรมโอรสาธิราช สมเด็จพระบรมราชกุมารี คำว่า อายุ ใช้ว่า พระชนมายุ ส่วนคำว่า ปี ใช้ว่า พรรษา เช่นเดียวกัน. เช่น ปีนี้สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารีมีพระชนมายุ ๔๓ พรรษา.

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล  ราชบัณฑิต  สำนักศิลปกรรม ราชบัณฑิตยสถาน