พุ่ม โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

พุ่ม

          พุ่ม คือสิ่งที่มีลักษณะกลม ยอดแหลม มองดูคล้ายมือที่พนม เป็นโครงรูปในการจัดสิ่งต่าง ๆ ที่ใช้เป็นเครื่องบูชา เช่น พุ่มดอกไม้ พุ่มเทียน พุ่มข้าวบิณฑ์. การจัดสิ่งของเพื่อบูชาพระ หรือเพื่อมอบให้แก่ผู้ใหญ่ ตามวัฒนธรรมไทยนิยมใส่พาน โตก โต๊ะ หรือถาด ตามความเหมาะสมของสิ่งที่ใส่ และตามฐานันดรศักดิ์ของผู้รับ. เมื่อนำพุ่มไปถวายพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวจึงใส่พานเพื่อให้สมพระเกียรติ เช่น ประชาชนถวายพุ่มเงินพุ่มทองเป็นราชสักการะในวันเฉลิมพระชนมพรรษา.

          สิ่งที่ถวาย คือ พุ่ม ไม่ใช่ พานพุ่ม จึงไม่ควรเรียกว่า พานพุ่ม.

ผู้เขียน : ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล ราชบัณฑิต สำนักศิลปกรรม ราชบัณฑิตยสถาน

พระกัณฐมณี โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

พระกัณฐมณี

          พระกัณฐมณี (พฺระ-กัน-ถะ-มะ-นี)  เป็นคำราชาศัพท์ แปลว่า ลูกกระเดือก เป็นคำที่เพิ่งปรากฏในตำราราชาศัพท์ ซึ่งสำนักงานเสริมสร้างเอกลักษณ์ของชาติ สำนักเลขาธิการนายกรัฐมนตรี จัดพิมพ์เผยแพร่เมื่อปีพุทธศักราช ๒๕๓๗ โดยนำมาจากพจนานุกรมของ Apte.

          คำว่า พระกัณฐมณี ประกอบด้วยคำว่า พระกัณฐ + มณี. กัณฐ แปลว่า คอ มณี แปลว่า แก้ว กัณฐมณี แปลว่า แก้วที่คอ หมายถึง ลูกกระเดือก. เป็นการใช้คำ ในลักษณะเปรียบเทียบ.

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล  ราชบัณฑิต  สำนักศิลปกรรม ราชบัณฑิตยสถาน

มาฆบูชา โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

มาฆบูชา

          คำว่า มาฆบูชา (มา-คะ-บู-ชา)  แปลตามศัพท์ว่า การบูชาในวันที่พระจันทร์เคลื่อนผ่านดาวฤกษ์ชื่อ มฆะ เรียกกันว่า พระจันทร์เสวยมาฆฤกษ์ ตรงกับวันขึ้น ๑๕ ค่ำ เดือน ๓.

          เมื่อครั้งพุทธกาล ขณะที่พระพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ เชตวันมหาวิหาร นครสาวัตถี ครั้งหนึ่งมีเหตุการณ์เกิดขึ้นพร้อมกัน ๔ ประการ ซึ่งเรียกเป็นศัพท์ว่า จาตุรงคสันนิบาต คือ พระภิกษุ ๑๒๕๐ รูปมาเฝ้าพระพุทธเจ้าโดยมิได้นัดหมาย พระภิกษุเหล่านั้นล้วนบวชด้วยวิธีเอหิภิกขุอุปสัมปทา คือ พระพุทธเจ้าทรงบวชให้เอง พระภิกษุเหล่านั้นล้วนเป็นพระอรหันต์ และวันนั้นพระจันทร์เสวยมาฆฤกษ์. ในวันนั้นพระพุทธเจ้าได้ทรงแสดงธรรม ซึ่งมีชื่อว่า โอวาทปาฏิโมกข์ (โอ-วา-ทะ-ปา-ติ-โมก)  แก่พระภิกษุที่มาชุมนุมกันนั้น.

          คำว่า มาฆบูชา เป็นคำสมาส มาฆ เขียนไม่มีรูปสระ ะ แต่ออกเสียง สระ อะ เต็มเสียงว่า มา-คะ-บู-ชา.

ผู้เขียน ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล ราชบัณฑิต สำนักศิลปกรรม ราชบัณฑิตยสถาน

พระหัตถ์ โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

พระหัตถ์

          พระหัตถ์ เป็นคำราชาศัพท์ แปลว่า มือ. ส่วนของมือ มีหลายส่วน จึงใช้คำประกอบคำเข้ากับคำว่า พระหัตถ์ ได้เป็นคำหลายคำ เช่น ข้อพระหัตถ์ หลังพระหัตถ์ ฝ่าพระหัตถ์ นิ้วพระหัตถ์ ข้อนิ้วพระหัตถ์.  ฝีพระหัตถ์ แปลว่า ฝีมือ.

          แต่คำว่า ลายพระหัตถ์ ลายพระราชหัตถ์ และพระราชหัตถเลขา  นั้นใช้ แปลว่า จดหมาย.

          เส้นลายพระหัตถ์ แปลว่า เส้นลายมือ.

          กิริยาอาการที่ใช้มือทำ ก็มีหลายคำ เช่น ทรงกำพระหัตถ์ ทรงโบกพระหัตถ์ ทรงยกพระหัตถ์ ทรงชี้พระหัตถ์.

          การจับมือแสดงการทักทายตามวัฒนธรรมตะวันตกนั้น ใช้เป็นราชาศัพท์ ว่า ทรงสัมผัสพระหัตถ์กับ  เช่น พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงสัมผัสพระหัตถ์กับเจ้าชายอากิฮิโตแห่งญี่ปุ่น.

ผู้เขียน ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล ราชบัณฑิต สำนักศิลปกรรม ราชบัณฑิตยสถาน

ภาษาไท-ไต โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

ภาษาไท-ไต

          ภาษาไทยที่ใช้อยู่ในประเทศไทยเป็นภาษาหนึ่งในตระกูลภาษาไต หรือไท ซึ่งพูดอยู่ในดินแดนตั้งแต่แคว้นอัสสัมในอินเดีย รัฐชานในพม่า ทางใต้ของประเทศจีน ทางเหนือของเวียดนาม ลาว และในประเทศไทย. ภาษาตระกูลไตมีลักษณะเป็นภาษาคำโดดและเป็นภาษาที่มีเสียงวรรณยุกต์ หน้าที่และความหมายของคำเกี่ยวพันกับตำแหน่งที่คำปรากฏ.

          ภาษาไตแสดงลักษณะเด่นซึ่งเป็นวัฒนธรรมของคนไท คือ มีระดับภาษาเป็น ภาษาสูง ภาษาสุภาพ ภาษาทางการ  เป็นต้น มีคำคล้องจองให้จดจำอ้างอิงกันต่อ ๆ มา

          คำว่า ไท หรือ ไต แปลว่า อิสระ.

ผู้เขียน ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล ราชบัณฑิต สำนักศิลปกรรม ราชบัณฑิตยสถาน

เพ็ดทูล โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

เพ็ดทูล


          เพ็ดทูล เป็นคำกริยา แปลว่า พูดกับเจ้านาย เช่น เมื่อจะเพ็ดทูลสิ่งใดควรพิจารณาว่าเป็นการสมควรหรือไม่.  ถ้อยคำที่ใช้ในการเพ็ดทูลเป็นคำที่ อาลักษณ์ ปลัดทูลฉลอง และผู้ที่รับใช้ใกล้เบื้องพระยุคลบาทแต่โบราณคิดขึ้น รวบรวมหรือบันทึกไว้เพื่อใช้ในการกราบบังคมทูลพระกรุณา.

          คำว่า เพ็ดทูล ประกอบด้วยคำว่า เพ็ด กับ คำว่า ทูล.

          เพ็ด เป็นคำภาษาบาลีสันสกฤตว่า วจฺน แต่ออกเสียงตามคำภาษาเขมรว่า เพจฺน / p น c / แปลว่า คำพูด.

          คำว่า ทูล มาจากคำเขมรว่า ทูล แปลว่า กล่าว บอก.

          เพ็ดทูล จึงแปลว่า คำกล่าว คำบอก. ในภาษาไทยใช้หมายถึง คำที่ใช้พูดกับพระเจ้าแผ่นดิน ซึ่งรู้จักกันทั่วไปว่า ราชาศัพท์ นั่นเอง .

ผู้เขียน ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล ราชบัณฑิต สำนักศิลปกรรม ราชบัณฑิตยสถาน

พระกรรณ โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

พระกรรณ

          พระกรรณ (พฺระ-กัน)  เป็นคำราชาศัพท์ แปลว่า หู ใบหู. คำนามที่เกี่ยวกับหู ก็ใช้คำว่า พระกรรณ เช่น ช่องพระกรรณ ติ่งพระกรรณ.  เมื่อใช้ว่า ตุ้มพระกรรณ จะหมายถึง ตุ้มหู. ส่วน คำว่า จอนหู จะใช้ศัพท์แปลกออกไปเป็นคำว่า พระกรรเจียก ซึ่งเป็นคำภาษาเขมร ตฺรเจียก แปลว่า หู.

          คำว่า กรรณ เป็นคำที่มาจากภาษาสันสกฤต กรฺณ.

          คำที่เกี่ยวกับ หู มีอีกคำหนึ่ง คือ โสต ซึ่งแปลว่า การได้ยิน.

          คำว่า ช่องหู นอกจากจะใช้ว่า ช่องพระกรรณ แล้วยังใช้ว่า ช่องพระโสต ได้อีกด้วย.

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล  ราชบัณฑิต  สำนักศิลปกรรม ราชบัณฑิตยสถาน