ภาษาไท-ไต โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

ภาษาไท-ไต

          ภาษาไทยที่ใช้อยู่ในประเทศไทยเป็นภาษาหนึ่งในตระกูลภาษาไต หรือไท ซึ่งพูดอยู่ในดินแดนตั้งแต่แคว้นอัสสัมในอินเดีย รัฐชานในพม่า ทางใต้ของประเทศจีน ทางเหนือของเวียดนาม ลาว และในประเทศไทย. ภาษาตระกูลไตมีลักษณะเป็นภาษาคำโดดและเป็นภาษาที่มีเสียงวรรณยุกต์ หน้าที่และความหมายของคำเกี่ยวพันกับตำแหน่งที่คำปรากฏ.

          ภาษาไตแสดงลักษณะเด่นซึ่งเป็นวัฒนธรรมของคนไท คือ มีระดับภาษาเป็น ภาษาสูง ภาษาสุภาพ ภาษาทางการ  เป็นต้น มีคำคล้องจองให้จดจำอ้างอิงกันต่อ ๆ มา

          คำว่า ไท หรือ ไต แปลว่า อิสระ.

ผู้เขียน ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล ราชบัณฑิต สำนักศิลปกรรม ราชบัณฑิตยสถาน

เพ็ดทูล โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

เพ็ดทูล


          เพ็ดทูล เป็นคำกริยา แปลว่า พูดกับเจ้านาย เช่น เมื่อจะเพ็ดทูลสิ่งใดควรพิจารณาว่าเป็นการสมควรหรือไม่.  ถ้อยคำที่ใช้ในการเพ็ดทูลเป็นคำที่ อาลักษณ์ ปลัดทูลฉลอง และผู้ที่รับใช้ใกล้เบื้องพระยุคลบาทแต่โบราณคิดขึ้น รวบรวมหรือบันทึกไว้เพื่อใช้ในการกราบบังคมทูลพระกรุณา.

          คำว่า เพ็ดทูล ประกอบด้วยคำว่า เพ็ด กับ คำว่า ทูล.

          เพ็ด เป็นคำภาษาบาลีสันสกฤตว่า วจฺน แต่ออกเสียงตามคำภาษาเขมรว่า เพจฺน / p น c / แปลว่า คำพูด.

          คำว่า ทูล มาจากคำเขมรว่า ทูล แปลว่า กล่าว บอก.

          เพ็ดทูล จึงแปลว่า คำกล่าว คำบอก. ในภาษาไทยใช้หมายถึง คำที่ใช้พูดกับพระเจ้าแผ่นดิน ซึ่งรู้จักกันทั่วไปว่า ราชาศัพท์ นั่นเอง .

ผู้เขียน ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล ราชบัณฑิต สำนักศิลปกรรม ราชบัณฑิตยสถาน

พระกรรณ โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

พระกรรณ

          พระกรรณ (พฺระ-กัน)  เป็นคำราชาศัพท์ แปลว่า หู ใบหู. คำนามที่เกี่ยวกับหู ก็ใช้คำว่า พระกรรณ เช่น ช่องพระกรรณ ติ่งพระกรรณ.  เมื่อใช้ว่า ตุ้มพระกรรณ จะหมายถึง ตุ้มหู. ส่วน คำว่า จอนหู จะใช้ศัพท์แปลกออกไปเป็นคำว่า พระกรรเจียก ซึ่งเป็นคำภาษาเขมร ตฺรเจียก แปลว่า หู.

          คำว่า กรรณ เป็นคำที่มาจากภาษาสันสกฤต กรฺณ.

          คำที่เกี่ยวกับ หู มีอีกคำหนึ่ง คือ โสต ซึ่งแปลว่า การได้ยิน.

          คำว่า ช่องหู นอกจากจะใช้ว่า ช่องพระกรรณ แล้วยังใช้ว่า ช่องพระโสต ได้อีกด้วย.

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล  ราชบัณฑิต  สำนักศิลปกรรม ราชบัณฑิตยสถาน

พระราชพิธีรัชมงคล พระราชพิธีรัชมังคลาภิเษก โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

พระราชพิธีรัชมงคล พระราชพิธีรัชมังคลาภิเษก

        ได้มีผู้สอบถามมาว่า พระราชพิธีรัชมงคล และ พระราชพิธีรัชมังคลาภิเษก ต่างกันอย่างไร คำทั้งสองนี้ในหนังสือราชาศัพท์ซึ่งจัดทำโดยสำนักงานเสริมสร้างเอกลักษณ์ของชาติ สำนักเลขาธิการนายกรัฐมนตรี สำนักนายกรัฐมนตรี ได้ให้คำอธิบายไว้ จึงขออนุญาตนำออกเผยแพร่ ดังนี้

        พระราชพิธีรัชมงคล พระราชพิธีทรงบำเพ็ญพระราชกุศลและเฉลิมพระเกียรติพระมหากษัตริย์ ซึ่งทรงดำรงสิริราชสมบัติได้ยั่งยืนยาวนานเท่ารัชพรรษาสมเด็จพระรามาธิบดีที่ ๒ แห่งกรุงศรีอยุธยา ซึ่งเสด็จดำรงราชย์ยาวนานกว่าพระมหากษัตริย์พระองค์อื่น ๆ ที่ปรากฏในพระราชพงศาวดาร ทำครั้งแรกในรัชกาลพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เมื่อพุทธศักราช ๒๔๕๑

        พระราชพิธีรัชมังคลาภิเษก พระราชพิธีเฉลิมพระเกียรติพระมหากษัตริย์ซึ่งทรงครองราชย์ยั่งยืนยาวนานกว่าพระมหากษัตริย์พระองค์ใดในพระราชพงศาวดาร ประกอบพระราชพิธีครั้งแรกในรัชกาลที่ ๕ และครั้งที่ ๒ เมื่อวันที่ ๒ กรกฎาคม พุทธศักราช ๒๕๓๑ เมื่อพระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดชเสด็จดำรงสิริราชสมบัติ ๔๒ ปี ๒๓ วัน ยั่งยืนนานกว่าพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ ๕

ที่มา : จดหมายข่าวราชบัณฑิตยสถาน ปีที่ ๔ ฉบับที่ ๓๙ สิงหาคม ๒๕๓๗

เปิดไฟเขียว โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

เปิดไฟเขียว


          สัญญาณไฟจราจรเป็นสัญญาณที่ใช้ในการจราจรเพื่อความปลอดภัยของผู้ใช้ถนน. ไฟเขียว เป็นสัญญาณให้รถแล่นผ่านไปได้ ไฟเหลือง เป็นสัญญาณให้ผู้ขับขี่เตรียมหยุดรถ และไฟแดง เป็นสัญญาณให้รถหยุด. ผู้ขับขี่ยวดยานปฏิบัติตามสัญญาณไฟและตามกฎจราจรอย่างเคร่งครัดเพื่อความปลอดภัยบนท้องถนน. เมื่อเปิดไฟเขียวรถจะแล่นผ่านไปได้ตลอด.

          คำว่า เปิดไฟเขียว จึงนำมาใช้เป็นสำนวนภาษาปาก ในหมายความว่า เปิดให้ดำเนินการ อนุญาต หรืออนุมัติให้ดำเนินการได้ เช่น คณะรัฐมนตรีเปิดไฟเขียวให้ขึ้นค่าทางด่วนได้. ผู้จัดการเปิดไฟเขียวให้พนักงานหยุดงานฉลองวันสงกรานต์ได้ ๓ วัน.

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล  ราชบัณฑิต  สำนักศิลปกรรม ราชบัณฑิตยสถาน

พระบรมวงศานุวงศ์ โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

พระบรมวงศานุวงศ์

          พระบรมวงศานุวงศ์ (พฺระ-บอ-รม-มะ-วง-สา-นุ-วง)  ประกอบด้วยคำว่า พระ + บรมวงศ์ + อนุวงศ์. คำว่า บรมวงศ์ แปลว่า วงศ์ประเสริฐ ใช้หมายถึง วงศ์ใหญ่ อนุวงศ์ แปลว่า วงศ์น้อย. พระบรมวงศานุวงศ์ จึงหมายรวมพระประยูรญาติใหญ่น้อยทั้งหมดทุกราชสกุลของพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว.

          ราชสกุลที่มีอยู่ในปัจจุบัน บางสายสืบมาจากพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก บางสายสืบมาจากพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย บางสายสืบมาจากพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว แต่ทุกสายก็สืบมาจากสมเด็จพระปฐมบรมมหาชนก จึงเป็นพระราชวงศ์เดียวกัน คือ พระบรมราชวงศ์จักรี สมาชิกในพระบรมราชจักรีวงศ์เป็นพระบรมวงศานุวงศ์.

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล  ราชบัณฑิต  สำนักศิลปกรรม ราชบัณฑิตยสถาน