บรม โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

บรม


           คำว่า บรม (บอ-รม)  เป็นคำที่มาจากภาษาบาลีและสันสกฤต ปรม แปลว่า อย่างยิ่ง อย่างที่สุด ประเสริฐ. ใช้นำหน้าคำนามทั้งหลายที่เป็นของหรือเกี่ยวกับ พระพุทธเจ้า เพื่อแสดงพระเกียรติยศยิ่งใหญ่สูงสุด เช่น พระบรมศาสดา (พฺระ-บอ-รม-มะ-สาด-สะ-ดา). บรมครู (บอ-รม-มะ-ครู)  ก็หมายถึง พระพุทธเจ้า. พระบรมธาตุ (พฺระ-บอ-รม-มะ-ทาด)  หมายถึง กระดูกของพระพุทธเจ้าที่เหลือจากการถวายพระเพลิงแล้ว.

          คำว่า บรม ใช้สำหรับพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ด้วย เช่น คำที่พระสงฆ์ใช้เป็นคำสรรพนามบุรุษที่สองแทนพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว คือ บรมบพิตร (บอ-รม-บอ-พิด)  คำว่า พระบรมราชโองการ (พฺระ-บอ-รม-มะ-ราด-ชะ-โอง-กาน)  หมายถึง คำสั่งของพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว. พระบรมขัตติยตระกูล (พฺระ-บอ-รม-มะ-ขัด-ติ-ยะ-ตฺระ-กูน)  หมายถึง ครอบครัวของพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว.


ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล  ราชบัณฑิต  สำนักศิลปกรรม ราชบัณฑิตยสถาน

ถวายบังคม-ถวายคำนับ โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

ถวายบังคม-ถวายคำนับ

          คำว่า ถวายบังคม หมายถึง ถวายความเคารพพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวอย่างเต็มแบบ คือ นั่งคุกเข่าพนมมือยกขึ้นจดหน้าผาก แล้วลดมือลงมาระดับอก พร้อมกับน้อมตัวลง ทำเช่นนี้ ๓ ครั้ง เช่น นักเรียนนิสิตนักศึกษาถวายบังคมพระบรมรูปทรงม้าในวันที่ ๒๓ ตุลาคม.

          ถ้าเป็นการแสดงความเคารพด้วยการนั่งพับเพียบแล้วพนมมือหมอบลงกราบกับพื้น เรียกว่า กราบถวายบังคม.

          ถ้าผู้แสดงความเคารพยืนอยู่ ต้องแสดงความเคารพด้วยการ ถวายคำนับ คือ ชายยืนตรงก้มศีรษะ หญิงชักเท้าข้างหนึ่งไปข้างหลังแล้วย่อตัวลง อย่างที่เรียกว่า ถอนสายบัว ไม่มีการยืนไหว้.

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล  ราชบัณฑิต  ประเภทวรรณศิลป์  สาขาวิชาภาษาไทย สำนักศิลปกรรม

บุหงารำไป โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

บุหงารำไป


          บุหงารำไป หมายถึง เครื่องหอมอย่างหนึ่ง ทำด้วยดอกไม้หลายชนิด ผึ่งแดดให้พอแห้ง พรมน้ำปรุงเล็กน้อย แล้วบรรจุในห่อผ้าโปร่ง หรือผ้าตาพริกไทย ซึ่งอาจจะเย็บเป็นรูปต่าง ๆ ให้สวยงาม. ดอกไม้แห้งนี้ใช้สำหรับอบเสื้อผ้าให้หอม หรือใช้เป็นของชำร่วยก็ได้. ในภาษาไทยมักเรียกย่อ ๆ ว่า บุหงา เช่น เขาใช้บุหงาเป็นของชำร่วยงานแต่งงาน.  คำว่า บุหงารำไป เป็นคำภาษาชวา. บุหงา แปลว่า ดอกไม้ รำไป แปลว่า ต่าง ๆ หรือ เบ็ดเตล็ด. บุหงารำไป จึงแปลว่า ดอกไม้ต่าง ๆ ดอกไม้หลายชนิด.

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล  ราชบัณฑิต  สำนักศิลปกรรม ราชบัณฑิตยสถาน

ปลอด โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

ปลอด


          ปลอด (ปฺลอด)  มีหลายความหมาย. ปลอดเป็นคำกริยา หมายถึง ไม่มี ปราศจาก ไม่มีสิ่งใดอยู่ เช่น ปลอดคน  หมายความว่า ไม่มีคน. ปลอดภัย หมายความว่า ไม่มีภัย. ผักปลอดสารพิษ  หมายถึง ผักที่ปลูกโดยไม่ใช้ยาฆ่าแมลง จึงไม่มีสารซึ่งจะเป็นพิษต่อผู้บริโภคติดค้างอยู่. เขตปลอดทหาร  หมายถึง บริเวณเขตแดนระหว่าง ๒ ประเทศ ซึ่งมีกรณีพิพาทกันอยู่ และตกลงที่จะไม่ให้มีกำลังทหารหรืออาวุธอยู่ในบริเวณนั้น.

          คำว่า ปลอด ถ้าออกเสียงตัวควบไม่ชัด อาจจะสับสนกับคำว่า ปอด เช่น ในประโยคว่า พื้นที่สีเขียวเป็นปอดสำหรับคนกรุงเทพมหานคร. ปอดในที่นี้ หมายถึง ส่วนที่ทำให้อากาศบริสุทธิ์ ส่วนที่ฟอกอากาศให้สะอาด ปราศจากมลพิษ. ปอด กับ ปลอด ต่างกันทั้งเสียง การสะกด และความหมาย.

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล  ราชบัณฑิต  สำนักศิลปกรรม ราชบัณฑิตยสถาน

ใน โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

ใน


          คำว่า ใน เมื่อใช้ในคำราชาศัพท์ แปลว่า แห่ง หรือ ของ ใช้เฉพาะบุคคลที่มีความเกี่ยวข้องเป็นส่วนในพระองค์กับพระราชวงศ์ชั้นสูง เช่น สมเด็จพระนางเจ้ารำไพพรรณีเป็นพระบรมราชินีในพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว ราชเลขานุการในพระองค์สมเด็จพระบรมราชินีนาถ ข้าราชบริพารในพระองค์สมเด็จพระบรมราชชนนี.  ใช้กับคณะบุคคลก็ได้ เช่น รัฐบาลในพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว.  ถ้าเป็นบุคคลที่ไม่ได้เกี่ยวข้องเป็นส่วนในพระองค์ ไม่ใช้คำว่า ใน เช่น พระราชอาคันตุกะของพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว พระสหายของสมเด็จพระบรมราชชนนี พระอาจารย์ของพระเจ้าหลานเธอ.

          ใน ใช้กับสิ่งที่เกิดจากพระองค์ หรือเป็นของพระองค์ท่านด้วย เช่น พระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว พระราชดำริในสมเด็จพระนางเจ้า ฯ พระบรมราชินีนาถ.

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล  ราชบัณฑิต  สำนักศิลปกรรม ราชบัณฑิตยสถาน

ทอด โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

ทอด

          ทอด แปลว่า วาง วางลง เป็นคำไพเราะที่ใช้กับสิ่งที่เราถือว่าเป็นสิ่งดี สิ่งที่ควรยกย่อง เช่น ทอดผ้าบังสุกุล ทอดผ้าพระกฐิน.

          คำว่า ทอด จัดเป็นราชาศัพท์ เป็นกิริยาที่ใช้กับการวางสิ่งต่าง ๆ ถวายพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวและพระราชวงศ์ชั้นสูง เช่น เจ้าหน้าที่สำนักพระราชวังทอดพระเก้าอี้ถวาย.

          เมื่อจะวางเครื่องใช้และของเสวยก็ใช้คำกริยาว่า ทอด เช่น ทอดพระสุจหนี่ ทอดพระสุพรรณศรี ทอดเครื่องพระสุธารส ทอดเครื่องว่าง.

          คำว่า ทอด เป็นกิริยา แปลว่า วางสิ่งใดสิ่งหนึ่งลงอย่างนุ่มนวล.

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล  ราชบัณฑิต  ประเภทวรรณศิลป์  สาขาวิชาภาษาไทย สำนักศิลปกรรม