บริบท-ปริบท โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

บริบท-ปริบท


          บริบท (บอ-ริ-บด)  หรือ ปริบท (ปะ-ริ-บด)  เป็นคำที่ใช้ในการอธิบายความหมายของภาษา หมายถึง คำหรือข้อความแวดล้อมที่ช่วยให้เข้าใจความหมายของคำบางคำ ตรงกับที่ภาษาอังกฤษใช้ว่า context.

          ในการใช้ภาษา บางครั้งข้อความที่กล่าวจะไม่กระจ่างชัดเจน ต้องอาศัยข้อความข้างเคียง หรือในบางครั้งต้องอาศัยสถานการณ์แวดล้อม หรือความรู้เกี่ยวกับตัวผู้พูดผู้ฟังทำให้เข้าใจความหมายของถ้อยคำที่พูดนั้น. คำหรือข้อความแวดล้อม รวมทั้งสถานการณ์แวดล้อมนั้น เรียกรวมกันว่า context หรือ context of situation. ในภาษาไทยใช้คำว่า บริบท หรือ ปริบท. ปัจจุบันมีการใช้คำว่า บริบท กับสิ่งอื่นด้วย เช่น
บริบททางการเมือง บริบททางสังคม.

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล  ราชบัณฑิต  สำนักศิลปกรรม ราชบัณฑิตยสถาน

นรก โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

นรก


          นรก (นะ-รก)  เป็นชื่อภูมิหนึ่งซึ่งผู้ที่ทำความชั่วเมื่อสิ้นชีวิตแล้วต้องไปอยู่เพื่อรับโทษ ตามความเชื่อทางศาสนา. นรก มีพระยายมเป็นผู้ปกครอง. คนที่ทำชั่วทำบาปตายไปต้องรับกรรมอยู่ในนรก ต้องถูกลงโทษ เช่น ถูกเฆี่ยนตี ถูกอาวุธแหลมคม ถูกไฟเผาผลาญ ต้องทนทุกขเวทนา. นรกเป็นแดนที่มีแต่ความเจ็บปวด. คำว่า นรก จึงนำมาใช้เปรียบถึงสิ่งที่มีอันตราย สิ่งที่ทำให้คนเสียชีวิตเป็นจำนวนมาก เช่น  เรือนรก  คือเรือที่อับปางลงและทำให้คนเสียชีวิตมากมาย. ตึกนรก  คือตึกที่เกิดไฟไหม้แต่ผู้คนหนีลงมาไม่ได้ต้องสิ้นชีวิตเป็นจำนวนมาก. ค่ายนรก  คือค่ายกักกันเชลย ซึ่งเชลยถูกทารุณและได้รับความทุกข์ยากอดอยากแสนสาหัส.

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล  ราชบัณฑิต  สำนักศิลปกรรม ราชบัณฑิตยสถาน

ถั่วลันเตา โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

ถั่วลันเตา

          ถั่วลันเตา เป็นชื่อถั่วชนิดหนึ่ง ลำต้นเป็นไม้เถา เลื้อยเกาะไปตามค้าง ฝักรียาวมีเมล็ดกลม ๆ เรียงกันหลายเมล็ด. ฝักอ่อนใช้กินเป็นผักได้ทั้งฝัก. ฝักแก่แกะเอาแต่เมล็ดข้างใน กินเป็นผักได้เช่นเดียวกัน เช่น ผัดถั่วลันเตา ถั่วลันเตาอบ.

         ชื่อถั่วลันเตา เป็นคำจากภาษาจีนว่า ห่อหลั่นเตา. ห่อหลั่น คือ ฮอลแลนด์ เตา แปลว่า ถั่ว ห่อหลั่นเตา คือ ถั่วฮอลแลนด์. ไทยเรียกชื่อตามคำจีนแต่ออกเสียงเพี้ยน พยางค์แรกกร่อนหายไป เพราะเป็นพยางค์ที่ไม่ลงเสียงหนัก จึงเหลือเพียงคำว่า ลันเตา เรียกว่า ถั่วลันเตา.

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล  ราชบัณฑิต  ประเภทวรรณศิลป์  สาขาวิชาภาษาไทย สำนักศิลปกรรม

บูรณาการ โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

บูรณาการ


          บูรณาการ (บู-ระ-นา-กาน)  เป็นศัพท์บัญญัติทางการศึกษา เดิมใช้ว่า บูรณาการรวมหน่วย.  เป็นคำบัญญัติให้ตรงกับคำว่า integration ในภาษาอังกฤษ หมายความว่า การรวมหน่วยที่แยก ๆ กันเข้าเป็นหน่วยเดียวกัน เช่น หลักสูตรแบบบูรณการรวมหน่วย.  ปัจจุบันใช้แต่เพียงคำว่า บูรณาการ หมายความว่า การประสานเนื้อหา หลักการ กิจกรรม การฝึก ฯลฯ เข้าเป็นหน่วยเดียวกัน เช่น การสอนภาษาแบบบูรณาการ ทำให้นักเรียนได้รับความรู้ในด้านทักษะต่าง ๆ ทั้ง ฟัง พูด อ่าน เขียน ผสมกลมกลืนเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันในวิชาเดียว ไม่แยกออกจากกันเป็นหลายวิชาดังแต่ก่อน.

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล  ราชบัณฑิต  สำนักศิลปกรรม ราชบัณฑิตยสถาน

แทรกซึม โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

แทรกซึม

          แทรกซึม (แซก-ซึม)  หมายความว่า ค่อย ๆ แทรกเข้าไปโดยไม่ให้รู้ตัว เช่น ความหนาวเหน็บแทรกซึมเข้ามาทุกเส้นขน ชาติที่ต้องการอำนาจจะส่งคนของเขาแทรกซึมเข้าไปอยู่ในบ้านเมืองของข้าศึกสืบการณ์ภายในเพื่อประโยชน์ในการรุกรานของเขาเมื่อถึงคราวต้องการ.

          คำว่า แทรกซึม ใช้ในความเปรียบก็ได้ เช่น วัฒนธรรมต่างชาติแทรกซึมเข้ามาอย่างไม่รู้ตัว.

          คำว่า แทรกซึม ประกอบด้วยคำว่า แทรก กับ คำว่า ซึม. แทรก หมายความว่า เข้ามาอยู่ในระหว่าง. ซึม หมายความว่า เข้าไปตามรูเล็กรูน้อยอย่างช้า ๆ. แทรกซึม จึงหมายความว่า เข้ามาทีละน้อย ๆ ทั่วไปอย่างช้า ๆ โดยไม่ให้รู้ตัว. การแทรกซึมทางวัฒนธรรม ทำได้โดยการเผยแพร่ให้เกิดความคุ้นเคย เกิดความเคยชิน และความนิยม ในที่สุดก็จะยอมรับและเป็นทาสวัฒนธรรมที่แทรกซึมเข้ามานั้นอย่างเต็มใจ.  ถ้าเรารับวัฒนธรรมต่างชาติที่แทรกซึมเข้ามาโดยไม่พิจารณาให้ดี วัฒนธรรมดั้งเดิมของชาติเราก็อาจถูกทำลายจนหมดสิ้นได้.

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล  ราชบัณฑิต  ประเภทวรรณศิลป์  สาขาวิชาภาษาไทย สำนักศิลปกรรม

ปักหลัก โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

ปักหลัก


          ปักหลัก (ปัก-หฺลัก)  เป็นสำนวน มีความหมายว่า ตั้งบ้านเรือนเป็นหลักฐาน เช่น เขาทำงานมาหลายอย่าง ได้เคยไปทำการประมงอยู่ที่สงขลา ทำนา ทำไร่กระเทียมที่เชียงใหม่ แต่ในที่สุดก็ได้มาปักหลักเป็นพ่อค้าของทะเลอยู่ที่ระยอง.

          ปักหลัก อาจใช้เป็นสำนวน หมายความว่าตรึงอยู่ ณ ที่ใดที่หนึ่งเพื่อทำการอย่างใดอย่างหนึ่ง เช่น
เราจะยืนปักหลักอยู่ตรงนี้แหละเพื่อคอยดูขบวนแห่ที่กำลังจะผ่านมา. เราจะปักหลักสู้เพื่อสิทธิของเรา. นี่คุณจะปักหลักคุยกันอยู่ตรงนี้หรือ. อีตาคนนั้นปักหลักอยู่ตรงซุ้มอาหารญี่ปุ่นนานแล้วนะ.

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล  ราชบัณฑิต  สำนักศิลปกรรม ราชบัณฑิตยสถาน

บริขาร โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

บริขาร


          บริขาร (บอ-ริ-ขาน)  แปลว่า เครื่องใช้สอยของพระภิกษุในพระพุทธศาสนา มี ๘ อย่าง เรียกว่า อัฐบริขาร คือ

               สบง หมายถึง ผ้านุ่ง

               จีวร คือ ผ้าห่มคลุม

               สังฆาฏิ คือ ผ้าคลุมกันหนาวซึ่งปรกติพระภิกษุจะพับและพาดไว้บนบ่าซ้าย

               บาตร คือ ภาชนะสำหรับรองรับอาหารบิณฑบาต

               มีดโกน ใช้สำหรับปลงผม

               เข็ม สำหรับเย็บซ่อมจีวร

               ประคดเอว คือ สายถักเป็นแผ่นสำหรับคาดเอว

               กระบอกกรองน้ำ คือ เครื่องกรองน้ำมิให้ดื่มฉันเอาสัตว์เล็กสัตว์น้อยไปโดยไม่รู้ตัว

          เครื่องบริขารทั้งหมดนี้เป็นของใช้สำหรับพระภิกษุ และเป็นของที่จำเป็นจริง ๆ พระพุทธเจ้าทรงบัญญัติให้พระภิกษุครองตนอยู่ด้วยความประหยัด ไม่สะสมข้าวของเครื่องใช้เกินจำเป็น.

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล  ราชบัณฑิต  สำนักศิลปกรรม ราชบัณฑิตยสถาน

ท่าทางเรียบร้อย โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

ท่าทางเรียบร้อย

          คำว่า เรียบร้อย ในความหมายของวัฒนธรรมไทยอาจขยายความได้หลายประการ เช่น ถ้าเกี่ยวกับกิริยาอาการ หรือการปฏิบัติตน เรียบร้อย หมายถึง การแสดงอาการที่ถูกต้องเหมาะสมและงามตามกาลเทศะ. ในการพูดจา ไม่นิยมให้ยักหน้าตา ยักคิ้ว เลิกคิ้ว หรือยกไม้ยกมือประกอบมากจนเกินไป. ถ้าจำเป็นต้องทำท่าประกอบก็ต้องทำแต่พองามให้ท่าทางนุ่มนวล ไม่กางแขนออกไปข้ามหน้าข้ามตาผู้อื่น. ถ้าพูดกับผู้ใหญ่ หรือ ในการกราบบังคมทูลพระกรุณา ยิ่งต้องสำรวมให้มากขึ้น. ไม่ควรชี้มือ กางแขน กางขา หรือทำอาการเก้งก้าง ควรกุมมือทั้งสองไว้ตรงหน้า. การกุมมือก็ต้องฝึกทำให้ดูนุ่มนวลเป็นธรรมชาติจึงจะดูงาม.

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล  ราชบัณฑิต  ประเภทวรรณศิลป์  สาขาวิชาภาษาไทย สำนักศิลปกรรม