นันทนาการ โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

นันทนาการ

          นันทนาการ (นัน-ทะ-นา-กาน)  เป็นศัพท์บัญญัติแทนคำว่า recreation ในภาษาอังกฤษ หมายถึง การพักผ่อนเพื่อฟื้นฟูกำลังกายและกำลังใจหลังจากที่ได้ปฏิบัติงานอย่างเหน็ดเหนื่อยมาแล้ว เช่น ทหารที่ออกรบอย่างหนักมาแล้วสักระยะหนึ่งจะได้กลับมาฐานทัพเพื่อฟื้นฟูสภาพร่างกายและจิตใจเพื่อกลับออกไปรบใหม่.  ในช่วงที่พักนี้จึงมีกิจกรรมที่ทำให้รื่นเริงสนุกสนาน. ในภาษาไทยใช้คำว่า นันทนาการ ซึ่งเป็นคำที่ประกอบด้วยคำว่า นันทนา  แปลว่า ความรื่นเริง ความยินดี กับคำว่า การ.

          นันทนาการ แปลว่า การสร้างความรื่นเริงยินดี การมีความรื่นเริง ตรงกับความหมายของคำว่า recreation.


ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล  ราชบัณฑิต  สำนักศิลปกรรม ราชบัณฑิตยสถาน

ทรงพระเจริญ โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

ทรงพระเจริญ

          ทรงพระเจริญ (ซง-พฺระ-จะ-เริน)  เป็นคำที่ใช้ถวายพระพรชัยมงคลพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว สมเด็จพระนางเจ้าฯ พระบรมราชินีนาถ และพระราชวงศ์ชั้นสูง. เป็นคำสั้น ๆ แต่มีความหมายกว้าง หมายถึง ขอให้ดีขึ้นในทุก ๆ สิ่ง คือ พระเกียรติยศเลื่องลือไปไกล พระพลานามัยสมบูรณ์แข็งแรง ทรงพระเกษมสำราญในกาลทุกเมื่อ พระชนมายุยืนยาว ทรงพระประสงค์สิ่งใดให้สัมฤทธิ์ผลทุกประการ ฯลฯ.

          คำว่า เจริญ เป็นคำมาจากภาษาเขมรว่า เจฺริน แปลว่า มาก. เมื่อนำมาใช้ในภาษาไทย ใช้ในความหมายว่า ดีขึ้น ก้าวหน้าขึ้น.

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล  ราชบัณฑิต  ประเภทวรรณศิลป์  สาขาวิชาภาษาไทย สำนักศิลปกรรม

เต้นแร้งเต้นกา โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

เต้นแร้งเต้นกา

          เต้นแร้งเต้นกา เป็นคำกริยา หมายความว่า กระโดดโลดเต้นกันอย่างสนุกสนาน เช่น เวลาที่ครูยังไม่เข้าห้องสอน เด็ก ๆ ก็มักจะเต้นแร้งเต้นกากันไปตามเรื่อง พอบอกว่าคุณพ่อจะพาไปเที่ยวทะเลเด็ก ๆ ก็เต้นแร้งเต้นกาด้วยความดีใจ.

          คำว่า เต้นแร้งเต้นกา เกิดจากคำว่า เต้นแร้ง กับ เต้นกา. ในภาษาไทยถิ่นมีคำว่า กา หรือ ก๋า แปลว่า เต้น. เต้นกา จึงเป็นคำซ้อน แปลว่า เต้น. เมื่อใช้ว่า เต้นกา แปลว่า เต้น แล้ว ต่อมาจึงเติมคำว่า เต้นแร้ง เข้าคู่เป็นคำเสริมสร้อย กลายเป็นคำว่า เต้นแร้งเต้นกา ไม่ใช่เต้นเหมือนแร้งเหมือนกา.

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล  ราชบัณฑิต  ประเภทวรรณศิลป์  สาขาวิชาภาษาไทย สำนักศิลปกรรม

บานแผละ โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

บานแผละ


          บานแผละ (บาน-แผฺละ)  เป็นคำเรียกส่วนหนาของกำแพงโบสถ์วิหารตรงที่เป็นขอบประตูหน้า. โดยทั่วไปขอบประตูและขอบหน้าต่างของโบสถ์วิหารมักจะมีความหนา. บานประตูหน้าต่างจะเปิดเข้า. เมื่อเปิดประตูหน้าต่าง บานประตูหน้าต่างจะปิดแปะไปตรงส่วนหนาของกำแพงตรงที่เป็นขอบประตูขอบหน้าต่าง ซึ่งเรียกว่า บานแผละ นั้นทั้งหมด. แต่เมื่อปิดประตูหน้าต่างบานแผละก็จะปรากฏให้เห็น. จิตรกรมักจะวาดรูปสัตว์ต่าง ๆ ในป่าหิมพานต์ รูปสัตว์แปลก ๆ ตามจินตนาการของจิตรกรไว้ตรงบานแผละนั้น.

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล  ราชบัณฑิต  สำนักศิลปกรรม ราชบัณฑิตยสถาน

นั่งไขว่ห้าง โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

นั่งไขว่ห้าง

          การยืน เดิน นั่ง นอน เป็นอาการปรกติของคนโดยทั่วไป. คนแต่ละชาติมีวัฒนธรรมแตกต่างกัน จึงถือลักษณะที่ถือว่า สุภาพ หรือ ไม่สุภาพ ต่างกันไป. คนไทยนิยมมารยาทที่นุ่มนวล อ่อนน้อม ไม่เก้งก้าง ไม่ขึงขังตึงตัง. เวลานั่ง ถ้าเก็บขาเก็บเท้าเรียบร้อยก็ถือว่า สุภาพ. ถ้านั่งกางขา เหยียดขา ยกเท้าขึ้นมา หรือยกขาไขว้กันอย่างไขว่ห้าง มักถือว่าไม่สุภาพ. การนั่งไขว่ห้างต่อหน้าผู้ใหญ่ ถือว่าไม่สุภาพ. ยิ่งเป็นผู้หญิงนอกจากจะดูไม่สุภาพแล้ว ยังดูไม่งามด้วย. ถ้านุ่งกระโปรงแคบสั้น ก็ควรจะนั่งไขว้เท้ากันไว้ หรือเอียงขาให้พับไปด้านหนึ่ง จะทำให้ดูเรียบร้อยและสุภาพ.

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล  ราชบัณฑิต  สำนักศิลปกรรม ราชบัณฑิตยสถาน

ทรงปั้นหยา โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

ทรงปั้นหยา

          หลังคาทรงปั้นหยา เป็นแบบหลังคาเรือนที่ทำให้ลาดลงจากสันหลังคาเรือนทั้ง ๔ ด้าน. ผืนหลังคาด้านข้างจะเป็นรูปสี่เหลี่ยมคางหมู. ผืนหลังคาด้านสกัดเป็นรูปสามเหลี่ยม.

          คำว่า ปั้นหยา สันนิษฐานว่ามาจากคำว่า ปั้นหย่า ในภาษา เปอร์เซีย ซึ่งเป็นคำเรียกชื่อมือทองเสียบไม้ ซึ่งเป็นสิ่งแทนพระเจ้า ว่า พระปั้นหย่า. พระปั้นหย่าอยู่ในกะดีเจ้าเซ็น ซึ่งเป็นศาสนสถานในศาสนาอิสลาม. ศาสนสถานนั้นมักจะสร้างหลังคาทรงปั้นหยา. เมื่อมีการสร้างบ้านเรือนให้มีหลังคาแบบศาสนสถานนั้น จึงเรียกบ้านแบบนี้ว่า เรือนทรงปั้นหยา ด้วย.

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล  ราชบัณฑิต  ประเภทวรรณศิลป์  สาขาวิชาภาษาไทย สำนักศิลปกรรม