บริขาร โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

บริขาร


          บริขาร (บอ-ริ-ขาน)  แปลว่า เครื่องใช้สอยของพระภิกษุในพระพุทธศาสนา มี ๘ อย่าง เรียกว่า อัฐบริขาร คือ

               สบง หมายถึง ผ้านุ่ง

               จีวร คือ ผ้าห่มคลุม

               สังฆาฏิ คือ ผ้าคลุมกันหนาวซึ่งปรกติพระภิกษุจะพับและพาดไว้บนบ่าซ้าย

               บาตร คือ ภาชนะสำหรับรองรับอาหารบิณฑบาต

               มีดโกน ใช้สำหรับปลงผม

               เข็ม สำหรับเย็บซ่อมจีวร

               ประคดเอว คือ สายถักเป็นแผ่นสำหรับคาดเอว

               กระบอกกรองน้ำ คือ เครื่องกรองน้ำมิให้ดื่มฉันเอาสัตว์เล็กสัตว์น้อยไปโดยไม่รู้ตัว

          เครื่องบริขารทั้งหมดนี้เป็นของใช้สำหรับพระภิกษุ และเป็นของที่จำเป็นจริง ๆ พระพุทธเจ้าทรงบัญญัติให้พระภิกษุครองตนอยู่ด้วยความประหยัด ไม่สะสมข้าวของเครื่องใช้เกินจำเป็น.

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล  ราชบัณฑิต  สำนักศิลปกรรม ราชบัณฑิตยสถาน

ท่าทางเรียบร้อย โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

ท่าทางเรียบร้อย

          คำว่า เรียบร้อย ในความหมายของวัฒนธรรมไทยอาจขยายความได้หลายประการ เช่น ถ้าเกี่ยวกับกิริยาอาการ หรือการปฏิบัติตน เรียบร้อย หมายถึง การแสดงอาการที่ถูกต้องเหมาะสมและงามตามกาลเทศะ. ในการพูดจา ไม่นิยมให้ยักหน้าตา ยักคิ้ว เลิกคิ้ว หรือยกไม้ยกมือประกอบมากจนเกินไป. ถ้าจำเป็นต้องทำท่าประกอบก็ต้องทำแต่พองามให้ท่าทางนุ่มนวล ไม่กางแขนออกไปข้ามหน้าข้ามตาผู้อื่น. ถ้าพูดกับผู้ใหญ่ หรือ ในการกราบบังคมทูลพระกรุณา ยิ่งต้องสำรวมให้มากขึ้น. ไม่ควรชี้มือ กางแขน กางขา หรือทำอาการเก้งก้าง ควรกุมมือทั้งสองไว้ตรงหน้า. การกุมมือก็ต้องฝึกทำให้ดูนุ่มนวลเป็นธรรมชาติจึงจะดูงาม.

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล  ราชบัณฑิต  ประเภทวรรณศิลป์  สาขาวิชาภาษาไทย สำนักศิลปกรรม

ประชาพิจารณ์ โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

ประชาพิจารณ์


          ประชาชนชาวไทยได้รู้จักคำว่า ประชาพิจารณ์ เมื่อมีการร่างรัฐธรรมนูญฉบับ พ.ศ. ๒๕๔๒ ที่ใช้อยู่ในปัจจุบันนี้.

          คำว่า ประชาพิจารณ์ เป็นศัพท์บัญญัติ แทนคำว่า ไต่สวนสาธารณะ ซึ่งใช้ในความหมายว่า public hearing ในภาษาอังกฤษ.

          คำว่า ประชาพิจารณ์ ประกอบด้วยคำว่า ประชา   หมายถึง ประชาชน กับคำว่า พิจารณ์  ซึ่งหมายถึง พิจารณา ตรวจตรา สอบสวน ให้ความคิดเห็น. ประชาพิจารณ์ หมายถึง รับฟังความคิดเห็นของประชาชนในเรื่องที่มีผลกระทบชีวิตของประชาชนทุกคน. การทำประชาพิจารณ์ควรจัดให้ได้รับความคิดเห็นจากประชาชนทุกหมู่เหล่า และทำในวงกว้างเพื่อให้ไดัข้อสรุปที่สะท้อนความคิดเห็นจากประชาชนอย่างแท้จริง ก่อนที่จะตัดสินใจดำเนินการใด ๆ ที่เกี่ยวกับสิ่งที่มีผลต่อประชาชนจำนวนมาก.

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล  ราชบัณฑิต  สำนักศิลปกรรม ราชบัณฑิตยสถาน

บูชา โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

บูชา 


          คำว่า บูชา มาจากคำภาษาบาลีสันสกฤต ว่า ปูชา แปลว่า เคารพ บูชา. ในภาษาไทย บูชา หมายถึง แสดงความเคารพบุคคลหรือสิ่งที่ควรเคารพ. ในทางพระพุทธศาสนา การบูชา มี ๒ อย่าง คือ อามิสบูชา (อา-มิต-สะ-บู-ชา)  และปฏิบัติบูชา (ปะ-ติ-บัต-ติ-บู-ชา).

          อามิสบูชา หมายถึง การแสดงความเคารพ ด้วยสิ่งของ เครื่องสักการะ มีธูป เทียน ดอกไม้ เป็นต้น.

          ปฏิบัติบูชา หมายถึง การแสดงความเคารพด้วยการปฏิบัติตามคำสอนของสมเด็จพระบรมศาสดา. คำสอนที่เป็นหลักสำคัญ คือ การไม่ทำชั่ว การทำความดี และการทำใจให้ผ่องแผ้วเบิกบาน. การรักษาศีลช่วยควบคุมไม่ให้ประพฤติชั่ว. การประพฤติตามธรรมะทำให้ได้กระทำความดี. การฝึกสมาธิทำให้จิตใจสงบและผ่องแผ้ว.

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล  ราชบัณฑิต  สำนักศิลปกรรม ราชบัณฑิตยสถาน

แทบตาย-แทบล้มประดาตาย โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

แทบตาย-แทบล้มประดาตาย

          แทบตาย หรือ แทบล้มประดาตาย เป็นวิเศษณ์วลี ใช้ขยายกริยา มีความหมายว่า ยิ่ง มาก มากจนเกือบตาย เช่น เรือไปเสียอยู่กลางทะเลร้อนแทบตายเลย.  หรือหมายถึง พยายามทำสิ่งใดสิ่งหนึ่งอย่างหนักอย่างเหนื่อย มีนัยความหมายว่า แล้วไม่ได้ผลอย่างที่คาดหวัง เช่น ทำงานแทบตายได้เงินมานิดเดียว คอยแทบตายไม่เห็นเขามาตามนัดเลย.

          ล้มประดาตาย ก็มีความหมายว่า มากยิ่งขึ้นไปอีก เช่น คิดกันแทบล้มประดาตายสุดท้ายก็กลับมาใช้แบบเก่า เรียนแทบล้มประดาตายจบแล้วกลับไม่มีงานทำ.

          แทบตาย แทบล้มประดาตาย ใช้เป็นวลีขยายกริยา แปลว่า มาก มากจนเกือบตาย.

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล  ราชบัณฑิต  ประเภทวรรณศิลป์  สาขาวิชาภาษาไทย สำนักศิลปกรรม

ปลา โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

ปลา


          ปลา เป็น อาหารที่สำคัญของคนไทย จนมีคำพูดติดปาก ว่า กินข้าวกินปลา ในน้ำมีปลา ในนามีข้าว. ในน้ำจะมีปลาได้ น้ำนั้นต้องเป็นน้ำที่สะอาด ไม่ใช่น้ำเสีย น้ำเน่า. เพื่อที่จะให้เรามีปลาไว้เป็นอาหารของเราตลอดไป ทุกคนต้องช่วยกันรักษาแหล่งน้ำ อย่าทำให้น้ำเน่าเสีย.

          คำว่า ปลา นั้น ถ้าออกเสียงไม่ชัด จะกลายเป็น “ปา” ความหมายก็จะเปลี่ยนไปเป็นคนละคำ ปลาเป็นอาหารที่ให้โปรตีนทั้งแก่เด็กและแก่ผู้ใหญ่.
เราเลี้ยงปลากันตามโครงการเศรษฐกิจพอเพียงในพระราชดำริพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว. ปัจจุบันมีการส่งเสริมให้เกษตรกรเลี้ยงปลาเป็นส่วนหนึ่งในการทำไร่นาสวนผสม.

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล  ราชบัณฑิต  สำนักศิลปกรรม ราชบัณฑิตยสถาน

 

บรม โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

บรม


           คำว่า บรม (บอ-รม)  เป็นคำที่มาจากภาษาบาลีและสันสกฤต ปรม แปลว่า อย่างยิ่ง อย่างที่สุด ประเสริฐ. ใช้นำหน้าคำนามทั้งหลายที่เป็นของหรือเกี่ยวกับ พระพุทธเจ้า เพื่อแสดงพระเกียรติยศยิ่งใหญ่สูงสุด เช่น พระบรมศาสดา (พฺระ-บอ-รม-มะ-สาด-สะ-ดา). บรมครู (บอ-รม-มะ-ครู)  ก็หมายถึง พระพุทธเจ้า. พระบรมธาตุ (พฺระ-บอ-รม-มะ-ทาด)  หมายถึง กระดูกของพระพุทธเจ้าที่เหลือจากการถวายพระเพลิงแล้ว.

          คำว่า บรม ใช้สำหรับพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ด้วย เช่น คำที่พระสงฆ์ใช้เป็นคำสรรพนามบุรุษที่สองแทนพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว คือ บรมบพิตร (บอ-รม-บอ-พิด)  คำว่า พระบรมราชโองการ (พฺระ-บอ-รม-มะ-ราด-ชะ-โอง-กาน)  หมายถึง คำสั่งของพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว. พระบรมขัตติยตระกูล (พฺระ-บอ-รม-มะ-ขัด-ติ-ยะ-ตฺระ-กูน)  หมายถึง ครอบครัวของพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว.


ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล  ราชบัณฑิต  สำนักศิลปกรรม ราชบัณฑิตยสถาน