บูชา โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

บูชา 


          คำว่า บูชา มาจากคำภาษาบาลีสันสกฤต ว่า ปูชา แปลว่า เคารพ บูชา. ในภาษาไทย บูชา หมายถึง แสดงความเคารพบุคคลหรือสิ่งที่ควรเคารพ. ในทางพระพุทธศาสนา การบูชา มี ๒ อย่าง คือ อามิสบูชา (อา-มิต-สะ-บู-ชา)  และปฏิบัติบูชา (ปะ-ติ-บัต-ติ-บู-ชา).

          อามิสบูชา หมายถึง การแสดงความเคารพ ด้วยสิ่งของ เครื่องสักการะ มีธูป เทียน ดอกไม้ เป็นต้น.

          ปฏิบัติบูชา หมายถึง การแสดงความเคารพด้วยการปฏิบัติตามคำสอนของสมเด็จพระบรมศาสดา. คำสอนที่เป็นหลักสำคัญ คือ การไม่ทำชั่ว การทำความดี และการทำใจให้ผ่องแผ้วเบิกบาน. การรักษาศีลช่วยควบคุมไม่ให้ประพฤติชั่ว. การประพฤติตามธรรมะทำให้ได้กระทำความดี. การฝึกสมาธิทำให้จิตใจสงบและผ่องแผ้ว.

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล  ราชบัณฑิต  สำนักศิลปกรรม ราชบัณฑิตยสถาน

แทบตาย-แทบล้มประดาตาย โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

แทบตาย-แทบล้มประดาตาย

          แทบตาย หรือ แทบล้มประดาตาย เป็นวิเศษณ์วลี ใช้ขยายกริยา มีความหมายว่า ยิ่ง มาก มากจนเกือบตาย เช่น เรือไปเสียอยู่กลางทะเลร้อนแทบตายเลย.  หรือหมายถึง พยายามทำสิ่งใดสิ่งหนึ่งอย่างหนักอย่างเหนื่อย มีนัยความหมายว่า แล้วไม่ได้ผลอย่างที่คาดหวัง เช่น ทำงานแทบตายได้เงินมานิดเดียว คอยแทบตายไม่เห็นเขามาตามนัดเลย.

          ล้มประดาตาย ก็มีความหมายว่า มากยิ่งขึ้นไปอีก เช่น คิดกันแทบล้มประดาตายสุดท้ายก็กลับมาใช้แบบเก่า เรียนแทบล้มประดาตายจบแล้วกลับไม่มีงานทำ.

          แทบตาย แทบล้มประดาตาย ใช้เป็นวลีขยายกริยา แปลว่า มาก มากจนเกือบตาย.

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล  ราชบัณฑิต  ประเภทวรรณศิลป์  สาขาวิชาภาษาไทย สำนักศิลปกรรม

ปลา โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

ปลา


          ปลา เป็น อาหารที่สำคัญของคนไทย จนมีคำพูดติดปาก ว่า กินข้าวกินปลา ในน้ำมีปลา ในนามีข้าว. ในน้ำจะมีปลาได้ น้ำนั้นต้องเป็นน้ำที่สะอาด ไม่ใช่น้ำเสีย น้ำเน่า. เพื่อที่จะให้เรามีปลาไว้เป็นอาหารของเราตลอดไป ทุกคนต้องช่วยกันรักษาแหล่งน้ำ อย่าทำให้น้ำเน่าเสีย.

          คำว่า ปลา นั้น ถ้าออกเสียงไม่ชัด จะกลายเป็น “ปา” ความหมายก็จะเปลี่ยนไปเป็นคนละคำ ปลาเป็นอาหารที่ให้โปรตีนทั้งแก่เด็กและแก่ผู้ใหญ่.
เราเลี้ยงปลากันตามโครงการเศรษฐกิจพอเพียงในพระราชดำริพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว. ปัจจุบันมีการส่งเสริมให้เกษตรกรเลี้ยงปลาเป็นส่วนหนึ่งในการทำไร่นาสวนผสม.

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล  ราชบัณฑิต  สำนักศิลปกรรม ราชบัณฑิตยสถาน

 

บรม โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

บรม


           คำว่า บรม (บอ-รม)  เป็นคำที่มาจากภาษาบาลีและสันสกฤต ปรม แปลว่า อย่างยิ่ง อย่างที่สุด ประเสริฐ. ใช้นำหน้าคำนามทั้งหลายที่เป็นของหรือเกี่ยวกับ พระพุทธเจ้า เพื่อแสดงพระเกียรติยศยิ่งใหญ่สูงสุด เช่น พระบรมศาสดา (พฺระ-บอ-รม-มะ-สาด-สะ-ดา). บรมครู (บอ-รม-มะ-ครู)  ก็หมายถึง พระพุทธเจ้า. พระบรมธาตุ (พฺระ-บอ-รม-มะ-ทาด)  หมายถึง กระดูกของพระพุทธเจ้าที่เหลือจากการถวายพระเพลิงแล้ว.

          คำว่า บรม ใช้สำหรับพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ด้วย เช่น คำที่พระสงฆ์ใช้เป็นคำสรรพนามบุรุษที่สองแทนพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว คือ บรมบพิตร (บอ-รม-บอ-พิด)  คำว่า พระบรมราชโองการ (พฺระ-บอ-รม-มะ-ราด-ชะ-โอง-กาน)  หมายถึง คำสั่งของพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว. พระบรมขัตติยตระกูล (พฺระ-บอ-รม-มะ-ขัด-ติ-ยะ-ตฺระ-กูน)  หมายถึง ครอบครัวของพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว.


ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล  ราชบัณฑิต  สำนักศิลปกรรม ราชบัณฑิตยสถาน

ถวายบังคม-ถวายคำนับ โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

ถวายบังคม-ถวายคำนับ

          คำว่า ถวายบังคม หมายถึง ถวายความเคารพพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวอย่างเต็มแบบ คือ นั่งคุกเข่าพนมมือยกขึ้นจดหน้าผาก แล้วลดมือลงมาระดับอก พร้อมกับน้อมตัวลง ทำเช่นนี้ ๓ ครั้ง เช่น นักเรียนนิสิตนักศึกษาถวายบังคมพระบรมรูปทรงม้าในวันที่ ๒๓ ตุลาคม.

          ถ้าเป็นการแสดงความเคารพด้วยการนั่งพับเพียบแล้วพนมมือหมอบลงกราบกับพื้น เรียกว่า กราบถวายบังคม.

          ถ้าผู้แสดงความเคารพยืนอยู่ ต้องแสดงความเคารพด้วยการ ถวายคำนับ คือ ชายยืนตรงก้มศีรษะ หญิงชักเท้าข้างหนึ่งไปข้างหลังแล้วย่อตัวลง อย่างที่เรียกว่า ถอนสายบัว ไม่มีการยืนไหว้.

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล  ราชบัณฑิต  ประเภทวรรณศิลป์  สาขาวิชาภาษาไทย สำนักศิลปกรรม

บุหงารำไป โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

บุหงารำไป


          บุหงารำไป หมายถึง เครื่องหอมอย่างหนึ่ง ทำด้วยดอกไม้หลายชนิด ผึ่งแดดให้พอแห้ง พรมน้ำปรุงเล็กน้อย แล้วบรรจุในห่อผ้าโปร่ง หรือผ้าตาพริกไทย ซึ่งอาจจะเย็บเป็นรูปต่าง ๆ ให้สวยงาม. ดอกไม้แห้งนี้ใช้สำหรับอบเสื้อผ้าให้หอม หรือใช้เป็นของชำร่วยก็ได้. ในภาษาไทยมักเรียกย่อ ๆ ว่า บุหงา เช่น เขาใช้บุหงาเป็นของชำร่วยงานแต่งงาน.  คำว่า บุหงารำไป เป็นคำภาษาชวา. บุหงา แปลว่า ดอกไม้ รำไป แปลว่า ต่าง ๆ หรือ เบ็ดเตล็ด. บุหงารำไป จึงแปลว่า ดอกไม้ต่าง ๆ ดอกไม้หลายชนิด.

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล  ราชบัณฑิต  สำนักศิลปกรรม ราชบัณฑิตยสถาน

ปลอด โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

ปลอด


          ปลอด (ปฺลอด)  มีหลายความหมาย. ปลอดเป็นคำกริยา หมายถึง ไม่มี ปราศจาก ไม่มีสิ่งใดอยู่ เช่น ปลอดคน  หมายความว่า ไม่มีคน. ปลอดภัย หมายความว่า ไม่มีภัย. ผักปลอดสารพิษ  หมายถึง ผักที่ปลูกโดยไม่ใช้ยาฆ่าแมลง จึงไม่มีสารซึ่งจะเป็นพิษต่อผู้บริโภคติดค้างอยู่. เขตปลอดทหาร  หมายถึง บริเวณเขตแดนระหว่าง ๒ ประเทศ ซึ่งมีกรณีพิพาทกันอยู่ และตกลงที่จะไม่ให้มีกำลังทหารหรืออาวุธอยู่ในบริเวณนั้น.

          คำว่า ปลอด ถ้าออกเสียงตัวควบไม่ชัด อาจจะสับสนกับคำว่า ปอด เช่น ในประโยคว่า พื้นที่สีเขียวเป็นปอดสำหรับคนกรุงเทพมหานคร. ปอดในที่นี้ หมายถึง ส่วนที่ทำให้อากาศบริสุทธิ์ ส่วนที่ฟอกอากาศให้สะอาด ปราศจากมลพิษ. ปอด กับ ปลอด ต่างกันทั้งเสียง การสะกด และความหมาย.

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล  ราชบัณฑิต  สำนักศิลปกรรม ราชบัณฑิตยสถาน