เส้นพระเจ้า โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

เส้นพระเจ้า

          เส้นผม เมื่อเป็นคำราชาศัพท์มีหลายคำ. เมื่อกล่าวถึงเส้นผมของพระพุทธเจ้า ใช้ว่า พระเกศ เช่น พระเกศธาตุ หมายถึง เส้นผมของสมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าที่เหลือจากการถวายพระเพลิง.

          ราชาศัพท์อีกคำหนึ่ง คือ พระศก เช่นในคำว่า ไรพระศก แปลว่า ไรผม. คำว่า เกศ เป็นคำภาษาสันสกฤต ส่วนคำว่า ศก เป็นคำภาษาเขมร.

          ผมของพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวใช้ว่า พระเจ้า. เส้นผม ใช้ว่า เส้นพระเจ้า.

          ส่วนผมของพระราชวงศ์ชั้นรองลงมา ใช้ว่า พระเกศา. เส้นผม ใช้ว่า เส้นพระเกศา.

ผู้เขียน ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล ราชบัณฑิต สำนักศิลปกรรม ราชบัณฑิตยสถาน

สามวันเจ็ดวัน โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

สามวันเจ็ดวัน

          สามวันเจ็ดวัน หมายความว่า ในเวลาอันใกล้ ในเร็ววัน ทันตาเห็น เดิมมักใช้ในการสบถสาบาน หรือให้คำมั่นสัญญา เช่น ถ้าฉันโกงเงินของคุณไปก็ขอให้มีอันเป็นไปในสามวันเจ็ดวันเถิด.

          หรือใช้ในการแช่ง ก็ได้ เช่น ใครเอาของของเราไปขอให้มันตายในสามวันเจ็ดวัน. เจ้าประคู้น ใครโกงกินบ้านเมืองฉ้อราษฎร์บังหลวงขอให้มันตายในสามวันเจ็ดวัน.

          จำนวนเลขสามเลขเจ็ดเป็นจำนวนที่คนไทยนิยมใช้ จึงมักนำมาใช้ในสำนวนต่าง ๆ เช่น ใช้ว่า สองสามคน สองสามวัน สามวันดีสี่วันไข้ สามเพลงตกม้าตาย.

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล ราชบัณฑิต สำนักศิลปกรรม ราชบัณฑิตยสถาน

อาวุโส โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

อาวุโส

          คำว่า อาวุโส มาจากภาษาบาลีว่า อาวุโส หมายถึง ผู้มีอายุมากกว่า. ในภาษาไทยใช้หมายถึง มีอายุมากกว่า มีอายุการทำงานมากกว่า มีอายุการครองยศมากกว่า หรือเข้าศึกษาในสถาบันใดสถาบันหนึ่งก่อน. หน่วยงานบางแห่งอาจแต่งตั้งบุคคลให้ดำรงตำแหน่งต่าง ๆ ตามลำดับอาวุโส.

          ปัจจุบันนิยมนำคำว่า อาวุโส มาต่อท้ายคำอื่น เพื่อแสดงว่าเป็นผู้ที่มีอายุ มีคุณวุฒิ หรือมีประสบการณ์มากกว่า เช่น นักเขียนอาวุโส อาจารย์อาวุโส ผู้จัดการอาวุโส พนักงานอาวุโส ที่ปรึกษาอาวุโส.

          นอกจากนั้น สื่อมวลชนยังใช้เป็นคำยกย่องบุคคลที่มีอายุมาก มีความคิดก้าวหน้าทางด้านการเมืองการปกครองและวัฒนธรรม คือ นายแพทย์ประเวศ วะสี ว่า ราษฎรอาวุโส ด้วย.

ผู้เขียน ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล ราชบัณฑิต สำนักศิลปกรรม ราชบัณฑิตยสถาน

หัวโจก โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

หัวโจก

          หัวโจก เป็นคำเรียกผู้ที่เป็นหัวหน้ากลุ่มเด็กที่ประพฤติเกกมะเหรกเกเร เช่น เด็ก ๆ ในซอยนี้มีอยู่กลุ่มหนึ่งเกเรกว่าเพื่อน มีเจ้าตั้วเป็นหัวโจก พากันไปขโมยมะม่วงของชาวบ้านเขาบ้าง แอบสูบบุหรี่บ้าง แกล้งแม่ค้าบ้าง.

          คำว่า หัว เมื่อใช้นำหน้ากริยาที่เป็นอาการของคน มักหมายถึงว่า มีความคิด มีลักษณะนิสัย หรือมีปรกติวิสัยทำเช่นนั้นเสมอ ๆ เช่น หัวขโมย หัวดื้อ หัวรั้น หัวแข็ง หัวอ่อน.

          คำว่า โจก เป็นคำโบราณ แปลว่า หัวหน้า หัวโจก จึงแปลว่า ผู้ที่มักเป็นหัวหน้า. เป็นคำที่มักใช้ในความที่ไม่ดี ปัจจุบันไม่มีที่ใช้โดยลำพัง.

ผู้เขียน ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล ราชบัณฑิต สำนักศิลปกรรม ราชบัณฑิตยสถาน

เส้นตาย โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

เส้นตาย

          เส้นตาย เป็นคำที่ใช้ตามคำภาษาอังกฤษว่า dead line หมายความว่า วันหรือเวลาที่กำหนดไว้เป็นเด็ดขาดว่าต้องดำเนินการอย่างใดอย่างหนึ่ง. เป็นกำหนดเวลาสุดท้าย ซึ่งถ้าล่วงเลยเวลานั้นไปจะเกิดผลเสีย ผู้ที่กำหนดเส้นตายอาจลงโทษ ปรับ ดำเนินคดี ตัดสิทธิ หรือดำเนินการอย่างใดอย่างหนึ่ง แล้วแต่กรณี. เช่น รัฐบาลกำหนดเส้นตายให้ผู้ที่เข้าเมืองอย่างผิดกฎหมายออกไปภายในเจ็ดวัน เมื่อครบเจ็ดวันแล้วผู้ที่ไม่ออกไปจะถูกดำเนินคดี.  ในการทำงานอาจกำหนดเส้นตายเพื่อให้ผู้ปฏิบัติงานเร่งรัดงานให้เสร็จ เช่น วันศุกร์นี้เป็นเส้นตายที่จะต้องส่งวิทยานิพนธ์แล้ว ถ้าไม่ส่งก็ถือว่าหมดสิทธิ์สอบ.

ผู้เขียน ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล ราชบัณฑิต สำนักศิลปกรรม ราชบัณฑิตยสถาน

เหล็กจาร โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

เหล็กจาร

          เหล็กจาร (เหฺล็ก-จาน)  หมายถึง เหล็กแหลมที่ใช้สำหรับจารหนังสือลงบนใบลาน. เหล็กจารเป็นแท่งเหล็กแหลมมีด้ามทำด้วยไม้ เขาสัตว์ หรืองา มีรูปร่างและขนาดต่าง ๆ ตามความถนัดและความต้องการของผู้ใช้. เหล็กจารมักจะถูกฝนให้แหลมคมอยู่เสมอเพื่อให้เส้นตัวอักษรที่จารเรียบและคมชัด. การจารอักษรบนใบลานต้องให้น้ำหนักที่กดลงสม่ำเสมอและไม่ลึกเกินไปเพราะใบลานบาง. เมื่อจารเสร็จแล้วช่างจารจะใช้เขม่าลูบบนใบลานนั้นเพื่อให้เขม่าแทรกลงไปในเนื้อลานที่ถูกจาร ทำให้ตัวอักษรปรากฏเด่นชัดขึ้นมา.

ผู้เขียน ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล ราชบัณฑิต สำนักศิลปกรรม ราชบัณฑิตยสถาน

สาดโคลน โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

สาดโคลน

          สาดโคลน (สาด-โคฺลน)  ความหมายที่รู้กันทั่วไป หมายถึง อาการที่ใช้พลั่วตักโคลนจากท้องร่องสวน สาดขึ้นไปบนหลังร่อง เพื่อให้ท้องร่องลึกขึ้น เก็บกักน้ำไว้ได้มาก เหมาะแก่การเพาะปลูกและบำรุงสวนให้อุดมสมบูรณ์. โคลนที่สาดขึ้นไปถ้าไปถูกผู้ใด หรือกระเด็นไปถูกใครก็จะทำให้เปรอะเปื้อน. คำว่า สาดโคลน จึงนำมาใช้เป็นสำนวน หมายความว่า ใส่ร้ายป้ายสี ป้ายความผิดความชั่วให้ผู้อื่น ทำให้ฝ่ายตรงข้ามแปดเปื้อนมีมลทิน เช่น เวลาหาเสียง ผู้สมัครเป็นสมาชิกสภาผู้แทนราษฎรควรพูดถึงนโยบายและหลักการทำงานของตน. ไม่ควรสาดโคลนใส่คู่แข่งขัน. เราจะไม่เลือกผู้สมัคร ส.ส .ที่หาเสียงโดยวิธีสาดโคลนใส่คู่แข่ง.

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล ราชบัณฑิต สำนักศิลปกรรม ราชบัณฑิตยสถาน