ทีฆายุโก-ทีฆายุกา โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

ทีฆายุโก-ทีฆายุกา

          ในวาระเฉลิมพระชนมพรรษาของพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว และสมเด็จพระนางเจ้าพระบรมราชินีนาถ ชาวไทยและผู้ที่เข้ามาพึ่งพระบรมโพธิสมภารต่างน้อมถวายชัยมงคลให้ทั้งสองพระองค์ทรงพระเกษมสำราญ และให้มีพระชนม์ยิ่งยืนนาน ด้วยการกล่าวคำว่า

          ทีฆายุโก โหตุ มหาราชา

          ทีฆายุกา โหตุ มหาราชินี

          คำว่า ทีฆายุโก ทีฆายุกา มาจากคำภาษาบาลีว่า ทีฆายุก แปลว่า ผู้มีอายุยืนยาว คำว่า ทีฆ ซึ่งแปลว่า ยาว ใช้ตัว ท ทหาร ไม่ใช่ ฑ มณโฑ.

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล  ราชบัณฑิต  ประเภทวรรณศิลป์  สาขาวิชาภาษาไทย สำนักศิลปกรรม

เบรก โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

เบรก


          เบรก (เบฺรก) คือ อุปกรณ์ที่ทำให้ยานพาหนะหรือเครื่องจักรเครื่องยนต์ซึ่งกำลังเคลื่อนอยู่นั้นชะลอหรือหยุดลง เช่น เบรกของรถยนต์ รถจักรยานยนต์ เครื่องบิน เครื่องจักร  เป็นต้น. ถ้าเหยียบเบรกให้รถหยุดอย่างกะทันหันคนที่นั่งในรถมักจะคะมำไปข้างหน้า. คำว่า เบรก ใช้เป็นกริยา ก็ได้ เช่น รถที่ดีต้องเบรกให้หยุดได้ในทันที. 

          คำว่า เบรก เป็นคำที่มาจากคำภาษาอังกฤษว่า brake.

          บางคนนำคำว่า เบรกมาใช้ในภาษาพูด หมายความว่า ห้าม หรือ หยุดทันที เช่น
เรื่องนี้หัวหน้าบอกให้เบรกไว้ก่อนอย่าเพิ่งดำเนินการต่อไป.

          พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พุทธศักราช ๒๕๔๒ กำหนดให้เขียน เ บ ร ก พยัญชนะต้นเป็นเสียงควบ บฺร ซึ่งไม่มีอยู่ในระบบเสียงภาษาไทย บางคนจึงออกเสียงควบนี้ไม่ได้.

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล  ราชบัณฑิต  สำนักศิลปกรรม ราชบัณฑิตยสถาน

เถลิงถวัลยราชสมบัติ โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

เถลิงถวัลยราชสมบัติ

          เถลิงถวัลยราชสมบัติ (ถะ-เหฺลิง-ถะ-หฺวัน-ยะ-ราด-ชะ-สม-บัด)  เป็นกริยาราชาศัพท์ ประกอบด้วยคำว่า เถลิง ถวัลย และ ราชสมบัติ.

          เถลิง เป็นคำที่รับมาจากคำภาษาเขมรว่า เฬิง แปลว่า ขึ้น แล้วนำมาแผลงเป็นคำว่า เถลิง. คำว่า ถวัลย์ แปลว่า ครอง. คำว่า เถลิงถวัลยราชสมบัติ จึงแปลว่า ขึ้นครองราชสมบัติ หมายความว่า ขึ้นเป็นพระเจ้าแผ่นดินเมื่อพระเจ้าแผ่นดินพระองค์ก่อนเสด็จสวรรคตไปแล้ว เช่น พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวภูมิพลอดุลยเดช เสด็จเถลิงถวัลยราชสมบัติเป็นพระมหากษัตริย์พระองค์ที่ ๙ แห่งพระบรมราชจักรีวงศ์ ณ วันที่ ๙ มิถุนายน พุทธศักราช ๒๔๘๙.

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล  ราชบัณฑิต  ประเภทวรรณศิลป์  สาขาวิชาภาษาไทย สำนักศิลปกรรม

ปากกา-ปากไก่ โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

ปากกา-ปากไก่


          ปากกา และ ปากไก่ เป็นอุปกรณ์ที่ใช้เขียนตัวอักษรลงบนสมุดไทย. ปากกาหรือปากไก่สมัยก่อนทำด้วยไม้หรือขนไก่ เหลาให้แหลม ผ่าร่องสำหรับให้น้ำหมึกเดิน. น้ำหมึกที่ใช้จะผลิตจากวัสดุธรรมชาติ เช่น น้ำหมึกสีขาวได้จากเปลือกหอยมุกบดละเอียดจนเป็นแป้งผสมกับกาวยางมะขวิด. น้ำหมึกสีเหลืองได้จาก รง ซึ่งเป็นยางไม้ชนิดหนึ่ง. น้ำหมึกสีดำได้จากเขม่า เป็นต้น. ปัจจุบันอุปกรณ์ที่ใช้เขียนหนังสือเป็นเส้นหมึก เรียกว่า ปากกา โดยไม่ต้องคำนึงถึงว่าทำด้วยวัสดุใด หรือรูปร่างเป็นอย่างไร.

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล  ราชบัณฑิต  สำนักศิลปกรรม ราชบัณฑิตยสถาน

บริวารกฐิน โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

บริวารกฐิน


          บริวารกฐิน (บอ-ริ-วาน-กะ-ถิน)  หมายถึง ข้าวของเครื่องใช้ที่สบทบเข้ากับผ้าซึ่งถวายพระสงฆ์เป็นองค์กฐิน บริวารกฐินไม่ได้ระบุว่าจะมีสิ่งใดมากน้อยเพียงใด โดยทั่วไปเจ้าภาพกฐินมักจะจัดสิ่งของซึ่งเป็นเครื่องใช้จำเป็นของพระภิกษุสงฆ์ เครื่องซ่อมแซมปฏิสังขรณ์วัด เครื่องใช้ในการทำบุญ เช่น เสื่อสาดอาสนะ กระติกน้ำร้อนน้ำเย็น ตลอดจนหม้อกระทะถ้วยชาม.
          บริวารกฐินที่สำคัญมักเป็นเงินซึ่งพระภิกษุจะสามารถนำไปใช้ในกิจการของวัด ซ่องแซมวัด ขยายวัด หรือสร้างสิ่งสาธารณประโยชน์เพื่อความถาวรและความเจริญของวัดและพระศาสนา.

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล  ราชบัณฑิต  สำนักศิลปกรรม ราชบัณฑิตยสถาน

ประภาคาร โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

ประภาคาร


          ประภาคาร ประกอบด้วยคำว่า ประภา แปลว่า แสงสว่าง กับคำว่า อาคาร แปลว่า เรือน. ประภาคาร จึงแปลว่า เรือนไฟ. ประภาคาร หมายถึง กระโจมไฟที่มีเจ้าหน้าที่ประจำอยู่เพื่อดูแลความเรียบร้อย. ไฟที่อยู่บนยอดประภาคารจะฉายเป็นรหัสแสดงตำแหน่งที่ตั้งของประภาคารและลักษณะฝั่งที่มีอันตราย จึงเป็นเครื่องเตือนภัยและเป็นเครื่องนำทางให้แก่นักเดินเรือในน่านน้ำสากลให้สามารถเข้าเมืองท่า หรือเข้าร่องน้ำได้อย่างปลอดภัย เช่น ประภาคารกาญจนาภิเษก ที่แหลมพรหมเทพ จังหวัดภูเก็ต ประภาคารกรมหลวงชุมพรฯ ที่อำเภอสัตหีบ จังหวัดชลบุรี.

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล  ราชบัณฑิต  สำนักศิลปกรรม ราชบัณฑิตยสถาน