ปลอด โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

ปลอด


          ปลอด (ปฺลอด)  มีหลายความหมาย. ปลอดเป็นคำกริยา หมายถึง ไม่มี ปราศจาก ไม่มีสิ่งใดอยู่ เช่น ปลอดคน  หมายความว่า ไม่มีคน. ปลอดภัย หมายความว่า ไม่มีภัย. ผักปลอดสารพิษ  หมายถึง ผักที่ปลูกโดยไม่ใช้ยาฆ่าแมลง จึงไม่มีสารซึ่งจะเป็นพิษต่อผู้บริโภคติดค้างอยู่. เขตปลอดทหาร  หมายถึง บริเวณเขตแดนระหว่าง ๒ ประเทศ ซึ่งมีกรณีพิพาทกันอยู่ และตกลงที่จะไม่ให้มีกำลังทหารหรืออาวุธอยู่ในบริเวณนั้น.

          คำว่า ปลอด ถ้าออกเสียงตัวควบไม่ชัด อาจจะสับสนกับคำว่า ปอด เช่น ในประโยคว่า พื้นที่สีเขียวเป็นปอดสำหรับคนกรุงเทพมหานคร. ปอดในที่นี้ หมายถึง ส่วนที่ทำให้อากาศบริสุทธิ์ ส่วนที่ฟอกอากาศให้สะอาด ปราศจากมลพิษ. ปอด กับ ปลอด ต่างกันทั้งเสียง การสะกด และความหมาย.

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล  ราชบัณฑิต  สำนักศิลปกรรม ราชบัณฑิตยสถาน

ใน โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

ใน


          คำว่า ใน เมื่อใช้ในคำราชาศัพท์ แปลว่า แห่ง หรือ ของ ใช้เฉพาะบุคคลที่มีความเกี่ยวข้องเป็นส่วนในพระองค์กับพระราชวงศ์ชั้นสูง เช่น สมเด็จพระนางเจ้ารำไพพรรณีเป็นพระบรมราชินีในพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว ราชเลขานุการในพระองค์สมเด็จพระบรมราชินีนาถ ข้าราชบริพารในพระองค์สมเด็จพระบรมราชชนนี.  ใช้กับคณะบุคคลก็ได้ เช่น รัฐบาลในพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว.  ถ้าเป็นบุคคลที่ไม่ได้เกี่ยวข้องเป็นส่วนในพระองค์ ไม่ใช้คำว่า ใน เช่น พระราชอาคันตุกะของพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว พระสหายของสมเด็จพระบรมราชชนนี พระอาจารย์ของพระเจ้าหลานเธอ.

          ใน ใช้กับสิ่งที่เกิดจากพระองค์ หรือเป็นของพระองค์ท่านด้วย เช่น พระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว พระราชดำริในสมเด็จพระนางเจ้า ฯ พระบรมราชินีนาถ.

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล  ราชบัณฑิต  สำนักศิลปกรรม ราชบัณฑิตยสถาน

จุมโภ่ โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

จุมโภ่

          จุมโภ่ เป็นคำเรียกเจ้าหน้าที่ดูแลการทำอาหารในเรือ เช่น ในเรือรบ ในเรือประมง ซึ่งผู้ที่ทำงานในเรือต้องอยู่ในเรือกลางทะเลเป็นเวลานาน ต้องมีการประกอบอาหารให้คนในเรือรับประทาน อย่างที่ในภาษาอังกฤษเรียกว่า cook.

          คำว่า จุมโภ่ สันนิษฐานว่าเป็นคำจากภาษาจีน. ภาษาทางการมักจะใช้คำว่า เจ้าหน้าที่สูทกรรม (สูด-ทะ-กำ).  เรียกฝ่ายประกอบอาหาร ว่า ฝ่ายสูทกรรม.

          คำว่า สูทกรรม เป็นคำมาจากภาษาบาลี สูท แปลว่า คนครัว พ่อครัว. สูทกรรม หมายถึง การทำอาหาร การประกอบอาหาร.

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล  ราชบัณฑิต  ประเภทวรรณศิลป์  สาขาวิชาภาษาไทย สำนักศิลปกรรม

จุกช่องล้อมวง โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

จุกช่องล้อมวง

          คำว่า จุกช่องล้อมวง เป็นสำนวนเก่าที่ประกอบด้วยคำว่า จุกช่อง และ ล้อมวง. เป็นคำที่ใช้เฉพาะแก่พระเจ้าแผ่นดิน เช่น ในเวลาที่เสด็จประพาส มีเหตุการณ์ไม่ปรกติ หรือมีการจลาจลวุ่นวาย จะมีการจุกช่องล้อมวงเพื่อถวายการอารักขาพระเจ้าแผ่นดินและพระบรมวงศานุวงศ์ให้ปลอดภัย.

          จุกช่อง คือ จัดทหารมารักษาการณ์อยู่ตามช่องทางที่เป็นถนนตรอกซอกซอย เป็นช่องทางที่ข้าศึกศัตรูอาจเข้ามาถึงพระองค์ได้. ส่วน ล้อมวง นั้น คือ จัดผู้อารักขาล้อมที่ประทับไว้เป็นชั้น ๆ.

          ปัจจุบัน จุกช่องล้อมวง ใช้เป็นสำนวนหมายความว่า อารักขาคุ้มกัน เช่น เวลารัฐมนตรีคนนี้ไปไหนมาไหนทำไมจึงต้องจุกช่องล้อมวงกันถึงขนาดนั้นนะ.

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล  ราชบัณฑิต  ประเภทวรรณศิลป์  สาขาวิชาภาษาไทย สำนักศิลปกรรม

ตักสิลา โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

ตักสิลา

          เมืองตักสิลา (ตัก-กะ-สิ-ลา) ปัจจุบันอยู่ในเขตประเทศปากีสถาน แต่ในสมัยโบราณเป็นส่วนของประเทศอินเดีย. ตักสิลาเป็นเมืองที่มีประวัติศาสตร์ยาวนานย้อนหลังไปถึงสมัยต้นพุทธกาลว่า เป็นเมืองที่เจริญรุ่งเรืองมาก และเป็นศูนย์กลางการศึกษาวิชาการต่าง ๆ.

          คัมภีร์อรรถกถาธรรมบทกล่าวว่า ในสมัยพุทธกาล บรรดาเจ้าชายแห่งอาณาจักรต่าง ๆ เช่น หมอชีวกโกมารภัจ แห่งนครราชคฤห์ องคุลีมานบุตรปุโรหิตแห่งนครสาวัตถี ได้พากันไปศึกษาศิลปศาสตร์กับอาจารย์ที่นครตักสิลา. ในวรรณคดีก็นิยมให้เจ้าชาย เช่น พระอภัยมณี จันทโครพ ไปศึกษาวิชาความรู้ต่าง ๆ กับอาจารย์แห่งตักสิลาเช่นเดียวกัน. ชื่อนครนี้ออกเสียงในภาษาไทยว่า ตัก-กะ-สิ-ลา

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล  ราชบัณฑิต  ประเภทวรรณศิลป์  สาขาวิชาภาษาไทย สำนักศิลปกรรม