เจ้านาย โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

เจ้านาย

          เจ้านาย เป็นคำที่ใช้หมายถึง พระเจ้าแผ่นดินและพระบรมวงศานุวงศ์ทุกพระองค์ ตลอดจนถึงผู้ที่เป็นเชื้อสายของพระเจ้าแผ่นดินด้วย เช่น ในตำราราชาศัพท์ ซึ่งสำนักงานเสริมสร้างเอกลักษณ์ของชาติ สำนักเลขาธิการนายกรัฐมนตรี กล่าวว่า คำราชาศัพท์เป็นคำที่ใช้สำหรับกับพระราชาและเจ้านาย.

          คำว่า เจ้านาย ในที่นี้หมายถึงพระบรมวงศานุวงศ์ทั้งหมดที่ต้องใช้ราชาศัพท์ด้วย แต่ไม่ได้รวมพระเจ้าแผ่นดิน คือ รวมตั้งแต่สมเด็จพระอัครมเหสีลงมาจนถึงผู้ที่มีอิสริยศักดิ์เป็นหม่อมเจ้า.

          นอกจากนี้ คำว่า เจ้านาย ยังใช้หมายถึง ผู้เป็นนาย หรือผู้บังคับบัญชาซึ่งอาจเป็นคนธรรมดาไม่ใช่เจ้าหรือผู้ที่มีเชื้อพระเจ้าแผ่นดิน เช่น วันนี้เจ้านายวานให้ไปรับลูกที่โรงเรียน.

          คำว่า เจ้านาย ที่ใช้หมายถึงพระประยูรญาติของพระเจ้าแผ่นดินและผู้เป็นนาย หรือผู้บังคับบัญชา จะใช้ในภาษาที่ไม่เป็นทางการ คือใช้เฉพาะในภาษาพูดหรือภาษาที่ใช้ลำลองเท่านั้น.

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล  ราชบัณฑิต  ประเภทวรรณศิลป์  สาขาวิชาภาษาไทย สำนักศิลปกรรม

ต่อหน้า โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

ต่อหน้า

          ต่อหน้า เมื่อเป็นราชาศัพท์ ใช้ว่า ต่อพระพักตร์ เฉพาะพระพักตร์ หน้าพระที่นั่ง หรือหน้าที่นั่ง เช่น ทหารราชองครักษ์ทั้งหมดกล่าวคำถวายสัตย์ปฏิญาณต่อพระพักตร์พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว. เขาตื่นเต้นจนพูดอะไรไม่ถูกเมื่อยืนอยู่เฉพาะพระพักตร์. พระยาแรกนาคุกเข่าลงถวายบังคมเฉพาะพระพักตร์พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว. การแสดงละครอิงประวัติศาสตร์ครั้งนี้เป็นการแสดงหน้าพระที่นั่ง. กองทัพเรือจัดกาชาดคอนเสิร์ตหน้าที่นั่งเป็นประจำทุกปี .

          คำราชาศัพท์ที่มีความหมายว่า ต่อหน้า ใช้ว่า ต่อพระพักตร์ เฉพาะพระพักตร์ หน้าพระที่นั่ง หรือหน้าที่นั่ง.

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล  ราชบัณฑิต  ประเภทวรรณศิลป์  สาขาวิชาภาษาไทย สำนักศิลปกรรม

ญาติธรรม โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

ญาติธรรม

         คำว่า ญาติธรรม (ยาด-ติ-ทำ)  ประกอบด้วยคำว่า ญาติ กับ ธรรม.

         ญาติ หมายถึง คนในวงศ์วานที่ยังนับรู้กันได้ว่ามีความเกี่ยวข้องผูกพันกันทางสายเลือด หรือทางการแต่งงาน เช่นในคำว่า วงศาคณาญาติ ญาติพี่น้อง เครือญาติ.

         คำว่า ธรรม หมายถึง คำสอนในศาสนา หลักประพฤติปฏิบัติในศาสนา เช่น พุทธศาสนิกชนฟังธรรมเป็นนิจ.

         ญาติธรรม หมายถึง ผู้ที่นับถือเป็นญาติกันเนื่องจากมีกิจกรรมทางศาสนาร่วมกัน เช่น ฟังธรรมหรือปฏิบัติธรรมด้วยกัน เกื้อกูลกันด้วยธรรมะ จึงเกิดความผูกพันกันประดุจญาติ เช่น คุณสมศรีกับคุณป้าเจียมไปนั่งสมาธิที่วัดเดียวกันทุกวันพระ ได้คุยกันเรื่องธรรมะเสมอ ๆ จึงนับถือกันว่าเป็น ญาติธรรม.

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล  ราชบัณฑิต  ประเภทวรรณศิลป์  สาขาวิชาภาษาไทย สำนักศิลปกรรม

ชีปะขาว โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

ชีปะขาว

          คำว่า ชีปะขาว พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. ๒๕๔๒ ให้ความหมายว่า นักบวชนุ่งขาว. คำนี้ สันนิษฐานว่า มาจากคำว่า ชีผ้าขาว.

          ชี ในที่นี้เป็นคำที่คนไทยโบราณใช้เป็นคำเรียกนักบวชชายทั่วไปด้วยความยกย่อง. ชีผ้าขาว ต่อมากร่อนลงเป็นคำว่า ชีผขาว. มีหลักฐานปรากฎอยู่ในเรื่องมหาชาติคำหลวง ตอนพรานเจตบุตรบริภาษชูชกว่า มีเจตนาร้ายแล้วยังแกล้งทำตัวเป็นคนถือศีล “ด่งงชีผขาว”. ต่อมา ชีผขาว จึงกลายเป็น ชีปะขาว อย่างที่ใช้กันอยู่ในปัจจุบัน.

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล  ราชบัณฑิต  ประเภทวรรณศิลป์  สาขาวิชาภาษาไทย สำนักศิลปกรรม

เจ้าคุณ โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

เจ้าคุณ

          เจ้าคุณ แต่เดิมเป็นคำนำหน้านามผู้มีบรรดาศักดิ์ฝ่ายในที่ได้ทรงพระกรุณาพระราชทานยศ เป็น เจ้าคุณ เช่น เจ้าคุณคลี่ เจ้าคุณแสง.

          เจ้าคุณ เป็นคำลำลองที่ใช้เป็นสรรพนามบุรุษที่สองและบุรุษที่สามสำหรับผู้ที่มีบรรดาศักดิ์เป็น พระยา เช่น พูดกับพระยาอนุมานราชธน ว่า เจ้าคุณอนุมาน  กล่าวถึง พระยาศรีสุนทรโวหารว่า เจ้าคุณศรีสุนทรโวหาร.

          นอกจากนี้ คำว่า เจ้าคุณ ยังใช้เป็นสรรพนามบุรุษที่สองและบุรุษที่สามสำหรับพระเถระชั้นพระราชาคณะด้วย เช่น กล่าวถึง พระปริยัติโมลี ว่า เจ้าคุณปริยัติโมลี.

          คำว่า เจ้าคุณ ที่เป็นคำลำลอง ใช้ได้แต่ในภาษาพูด. เมื่อเป็นภาษาทางการต้องใช้ชื่อที่เป็นตำแหน่งทางการของแต่ละคำ จะใช้ว่าเจ้าคุณไม่ได้.

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล  ราชบัณฑิต  ประเภทวรรณศิลป์  สาขาวิชาภาษาไทย สำนักศิลปกรรม

ตอร์ปิโด โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

ตอร์ปิโด

          ตอร์ปิโด (ตอ-ปิ-โด) คือ อาวุธทางเรือชนิดหนึ่ง รูปร่างเป็นท่อนกลมยาว ปลายมีลักษณะแหลม ซึ่งเมื่อยิงหรือปล่อยไปในน้ำแล้วจะวิ่งไปใต้น้ำด้วยแรงขับในตัวเอง ตามทิศทาง ระดับความลึก และความเร็วที่ได้ตั้งไว้. เมื่อตอร์ปิโดเข้าชนเป้า ดินระเบิดซึ่งบรรจุไว้ภายในจะระเบิดทำลายเป้านั้นทันที.

          คำว่า ตอร์ปิโด เป็นคำทับศัพท์คำภาษาอังกฤษ ว่า Torpedo ซึ่งเป็นชื่ออาวุธที่ได้ชื่อมาจากชื่อปลา.ปลา torpedo คือ ปลากระเบนไฟฟ้า เป็นปลาทะเลที่มีพิษร้ายแรงมาก. ในภาษาไทย คำนี้กำหนดให้เขียนว่า ตอร์ปิโด.

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล  ราชบัณฑิต  ประเภทวรรณศิลป์  สาขาวิชาภาษาไทย สำนักศิลปกรรม