ซ้อม โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

ซ้อม

          ซ้อม เมื่อใช้เป็นกริยา หมายความว่า ลองทำเพื่อให้ทำได้ถูกต้อง คล่องแคล่วในเวลาที่ต้องทำจริง เช่น ซ้อมรับปริญญา ซ้อมร้องเพลง ซ้อมกล่าวสุนทรพจน์ ซ้อมละคร.

          ซ้อม อาจใช้เป็นคำวิเศษณ์ ขยายกริยา ก็ได้ เช่น สอบซ้อม  หรือใช้ขยายนามก็ได้ เช่น วันซ้อม คู่ซ้อม.

          ถ้าใช้ ซ้อมมือ  ก็จะมีความหมายว่า ลองทำเพื่อให้ทำได้ถูกต้อง คล่องแคล่วในเวลาที่ต้องทำจริง เช่นเดียวกัน แต่จะใช้กับสิ่งที่ใช้มือทำ เช่น ก่อนเข้าแข่งขันพิมพ์ดีดเขาซ้อมมือทุกวัน . นักมวยซ้อมมือกับคู่ซ้อมวันละหลายชั่วโมง.

          ถ้าใช้เป็นคำซ้อนว่า ซักซ้อม จะมีความหมายว่า ย้ำให้แม่นยำ แนะกันไว้ล่วงหน้าเพื่อให้ทำได้ถูกต้องแม่นยำ เช่น ซักซ้อมกันให้แน่นะว่าใครจะเป็นคนกล่าวอวยพร ใครจะเป็นคนถือของขวัญ.

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล  ราชบัณฑิต  ประเภทวรรณศิลป์  สาขาวิชาภาษาไทย สำนักศิลปกรรม

เฉลียง-ระเบียง โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

เฉลียง-ระเบียง

          ส่วนของบ้านเรือนที่ยื่นออกไปจากตัวบ้านนั้น มีคำเรียกอยู่ ๒ คำ คือ เฉลียง และระเบียง.

          เฉลียง เป็นส่วนของบ้านที่ต่อออกไปทางด้านหุ้มกลอง คือ ด้านหัวหรือท้ายของตัวเรือน. ถ้าเป็นโบสถ์วิหาร เฉลียง ก็คือส่วนที่อยู่หน้าโบสถ์ท้ายโบสถ์. เฉลียงเป็นที่สำหรับนั่งพัก หรือเป็นส่วนที่จะเชื่อมต่อไปกับเรือนหลังอื่นก็ได้.

          ส่วนระเบียงนั้นเป็นส่วนที่ต่อออกทางด้านข้าง. เรือนสมัยใหม่ไม่ได้สร้างให้มีความกว้างความยาวชัดเจนเหมือนเรือนโบราณ แยกเฉลียงกับระเบียงไม่ออก ก็อาจแยกด้วยตำแหน่ง. ถ้าอยู่หน้าบ้านหลังบ้าน เรียกว่า เฉลียง เช่น เฉลียงหน้าบ้าน เฉลียงหลังบ้าน  ถ้าอยู่ข้างบ้าน เรียก ระเบียง เช่น ด้านข้างบ้านมีระเบียงยื่นออกไปให้ยืนรับลมได้ .

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล  ราชบัณฑิต  ประเภทวรรณศิลป์  สาขาวิชาภาษาไทย สำนักศิลปกรรม

ตามรอยพระยุคลบาท โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

ตามรอยพระยุคลบาท

          ตามรอยพระยุคลบาท คำว่า ยุคลบาท (ยุ-คน-ละ-บาด) ประกอบด้วยคำว่า ยุคล กับ คำว่า บาท. ยุคล แปลว่า คู่ หรือ สอง บาท แปลว่า เท้า. ยุคลบาท แปลว่า เท้าทั้งสอง.

          คำว่า ตามรอยพระยุคลบาท แปลว่า ตามรอยเท้าทั้งสอง. คำว่า ตามรอยพระยุคลบาท เป็นคำราชาศัพท์ หมายความว่า ดำเนินตามแบบอย่างพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว หรือทำตามอย่างพระราชวงศ์ชั้นสูง.

          พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงริเริ่มจัดตั้งโครงการต่าง ๆ มากมายกว่า ๒๐๐๐ โครงการ ก็เพื่อช่วยพสกนิกรชาวไทยให้พ้นจากความทุกข์ยากโดยไม่ทรงเห็นแก่ความเหนื่อยยากพระวรกาย. ประชาชนชาวไทยจึงควรสำนึกในพระมหากรุณาธิคุณในพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ทำงานอย่างไม่เห็นแก่เหน็ดเหนื่อยเพื่อสังคมตามรอยพระยุคลบาท.

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล  ราชบัณฑิต  ประเภทวรรณศิลป์  สาขาวิชาภาษาไทย สำนักศิลปกรรม

จุมโพล่ โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

จุมโพล่

          จุมโพล่ (จุม-โพฺล่)  เป็นคำเรียกฝาปิดเปิดช่องบันไดที่อยู่ในบ้าน. ในเรือนที่มีสองชั้น บางครั้งจะสร้างบันไดขึ้นลงทั้งด้านหน้าบ้านและข้างในบ้าน. บันไดข้างในบ้านมักซ่อนอยู่ในห้อง มีฝาปิดเปิด ซึ่งเมื่อปิดฝาเรียบร้อย ฝานั้นเป็นทั้งประตู และเป็นส่วนของพื้นเรือนชั้นบนด้วย. เมื่อคนในบ้านขึ้นเรือนแล้ว ก็จะลงกลอนปิดฝาไม่ให้คนข้างล่างขึ้นไปได้ ฝานั้นเรียกว่า จุมโพล่.

          นอกจากนี้ ฝาปิดช่องทางขึ้นลงของเรือดำน้ำ และฝาปิดช่องทางขึ้นดาดฟ้าของเรือ หรือชั้นดาดฟ้าของบ้าน ก็เรียกว่า จุมโพล่ ด้วย.

ผู้เขียน ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล ราชบัณฑิต สำนักศิลปกรรม ราชบัณฑิตยสถาน

เงาะถอดรูป โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

เงาะถอดรูป

          เงาะถอดรูป หมายความว่า เปลี่ยนแปลงเป็นคนงามขึ้นในทันที สวยงามขึ้นในทันที เช่น เด็กคนนี้อย่างกับเงาะถอดรูป เมื่อมาถึงใหม่ ๆ ดูไม่ได้เลย อยู่กรุงเทพฯ ไม่เท่าไร ดูมีน้ำมีนวลแต่งเนื้อแต่งตัวสวยจนจำไม่ได้.

          สำนวน เงาะถอดรูป เป็นสำนวนที่ได้มาจากวรรณคดีเรื่องสังข์ทอง ซึ่งตัวเอก คือ พระสังข์ได้ชุบตัวในบ่อทองทำให้ผิวเป็นทองทั้งตัว แล้วเอารูปเงาะหน้าตาน่าเกลียดสวมทับไว้. ท้าวสามลคิดว่าน่าเกลียดจริงจึงขับไปอยู่ปลายนาทำให้ต้องมีชีวิตอย่างลำบาก. พระอินทร์ต้องการจะช่วยพระสังข์จึงมาท้าตีคลี. พระสังข์ถอดรูปเงาะออก แต่งองค์เป็นกษัตริย์ สวยงามจนท้าวสามลออกปากชม. เมื่อตีคลีชนะพระอินทร์แล้ว ท้าวสามลก็รับพระสังข์กลับเข้าเมือง.

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล  ราชบัณฑิต  ประเภทวรรณศิลป์  สาขาวิชาภาษาไทย สำนักศิลปกรรม

ดีแต่เปลือก โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

ดีแต่เปลือก

          เปลือก คือ ส่วนที่หุ้มอยู่ภายนอกของต้นไม้ ผลไม้ ผิวนอกของหอย เป็นต้น เช่น เปลือกผลไม้ เปลือกไข่ เปลือกไม้ เปลือกตา เปลือกโลก.

          นอกจากความหมายโดยตรงแล้ว เปลือกยังใช้ในสำนวนว่า ดีแต่เปลือก หมายถึง ดูจากลักษณะหรืออากัปกิริยาที่ปรากฏภายนอกเห็นว่ามีลักษณะดี ภูมิฐาน น่าเลื่อมใส แต่ไม่มีคุณสมบัติภายในที่มีคุณค่า เช่น ไม่มีความรู้ความสามารถ ไม่มีทรัพย์สมบัติ ไม่มีความรับผิดชอบหรือคุณธรรม เช่น คุณสมศักดิ์นี่ดูท่าทางมีความรู้ แต่เมื่อได้มาทำงานด้วยจึงรู้ว่าไม่มีความรู้ความสามารถอะไรนัก ดีแต่เปลือกแท้ ๆ.

          สำนวนนี้เปรียบคนกับต้นไม้ที่ดูงดงามตรงเปลือกหรือผิว แต่เนื้อไม้กลับใช้การไม่ได้.

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล  ราชบัณฑิต  ประเภทวรรณศิลป์  สาขาวิชาภาษาไทย สำนักศิลปกรรม

ซื้อเวลา โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

ซื้อเวลา

          ซื้อเวลา หมายความว่า ยื้อเวลา ถ่วงเวลา ยอมเสียประโยชน์บางอย่าง เพื่อยืดเวลาดำรงตำแหน่ง หรือ อยู่ในฐานะใดฐานะหนึ่ง ไม่ทำการใด ๆ ที่ควรทำ แต่ปล่อยให้เวลาผ่านไป โดยหวังว่าเวลาจะช่วยทำให้สถานการณ์หรือปัญหาที่เกิดขึ้นคลี่คลายไปในทางที่ดีได้เอง.

          เมื่อมีเรื่องเดือดร้อนเกิดขึ้นในบ้านเมือง และผู้รับผิดชอบไม่ดำเนินการตามที่ควร หากใช้เวลาเป็นเครื่องผัดผ่อน จะกล่าวเป็นสำนวนว่า ซื้อเวลา  เช่น คุณบริหารงานผิดพลาดก็เห็นอยู่แล้ว ทำไมจึงไม่ลาออก เราจะได้เลือกประธานคนใหม่. คุณจะซื้อเวลาไปจนกว่าจะหมดวาระเชียวหรือ. เขารู้ว่าชาวบ้านไม่พอใจให้เขาเป็นผู้ใหญ่บ้าน แต่เมื่อยังไม่มีใครกล้าฟ้องร้องหรือขับไล่เขา เขาก็ซื้อเวลาอยู่เป็นผู้ใหญ่บ้านต่อไปจนกว่าจะหมดวาระ.

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล  ราชบัณฑิต  ประเภทวรรณศิลป์  สาขาวิชาภาษาไทย สำนักศิลปกรรม

ฉายเดี่ยว โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

ฉายเดี่ยว

          ฉายเดี่ยว เป็นสำนวน ประกอบด้วยคำว่า ฉาย  ซึ่งแปลว่า ส่องแสงออกไป ส่องพุ่งออกไปกับคำว่า เดี่ยว  ซึ่งแปลว่า หนึ่ง คนเดียว แต่ลำพังตนเอง.

          ฉายเดี่ยว ใช้ในความหมายว่า ไปไหนมาไหนคนเดียว ทั้ง ๆ ที่โดยปรกติจะมีคู่มาด้วย เช่น วันนี้สามีเธอไปธุระต่างจังหวัด คุณวนิดาจึงต้องฉายเดี่ยว.

          ฉายเดี่ยว อาจมีความหมายว่า ทำงานรับผิดชอบคนเดียว ไม่ได้ประสานงานกับผู้อื่น ไม่ได้ร่วมมือกับผู้อื่น เช่น เขาชอบฉายเดี่ยว เวลาให้ทำงานร่วมกับใคร เขาก็จะทำคนเดียวหมด คนอื่นไม่ได้แสดงฝีมือเลย.

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล  ราชบัณฑิต  ประเภทวรรณศิลป์  สาขาวิชาภาษาไทย สำนักศิลปกรรม

จุติ โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

จุติ

          จุติ (จุด-ติ)  เป็นคำกริยา มาจากคำภาษาบาลีว่า จุติ แปลว่า เคลื่อน หมายถึงการที่เทวดาเปลี่ยนจากสภาพหนึ่งมาเป็นอีกสภาพหนึ่ง เป็นกริยาของเทวดาที่เสวยสุขอยู่บนสวรรค์จนหมดอายุการเป็นเทวดาแล้วจะเปลี่ยนสภาพลงมาเกิดเป็นมนุษย์ เช่น พระนางผุสดีจุติจากสวรรค์ชั้นดุสิตลงมาเกิดเป็นมเหสีพระเจ้ากรุงสญชัย.

          คำว่า จุติ ใช้เฉพาะการที่เทวดาเคลื่อนจากภพที่สูงกว่าลงมาบังเกิดในภพที่ต่ำกว่า เป็นกิริยาของเทวดาโดยเฉพาะ ไม่ใช้กับผู้อื่น. ถ้าจะใช้ว่า มนุษย์จุติไปเกิดเป็นเทวดา ใช้ไม่ได้.

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล  ราชบัณฑิต  ประเภทวรรณศิลป์  สาขาวิชาภาษาไทย สำนักศิลปกรรม

ตัดหน้าฉาน โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

ตัดหน้าฉาน

          ตัดหน้าฉาน หมายถึง เดิน หรือ คลานผ่านหน้าพระที่นั่งโดยตัดตรงจากขวามาซ้ายหรือจากซ้ายมาขวา. เป็นกิริยาที่กระทำไม่ได้เป็นอันขาด. ถ้าจำเป็นต้องทำ ให้เดินหรือคลาน แฉลบให้ห่างออกไป หรือมิฉะนั้นให้อ้อมทางด้านหลัง.

          การตัดหน้ากระบวนเสด็จพระราชดำเนินในระยะกระชั้น ก็เรียกว่า ตัดหน้าฉาน เป็นสิ่งที่ทำไม่ได้ เช่นเดียวกัน. การตัดหน้ากระบวน แม้เป็นกระบวนอื่น ๆ ก็เป็นกิริยาที่ไม่สมควร. เช่นเดียวกับการเดินผ่านหน้าผู้ใหญ่ก็เป็นกิริยาที่ไม่สุภาพ. การเดินตัดหน้าหรือผ่านคนที่กำลังพูดกันอยู่ก็ไม่ควรกระทำ.

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล  ราชบัณฑิต  ประเภทวรรณศิลป์  สาขาวิชาภาษาไทย สำนักศิลปกรรม