ชาดก โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

ชาดก

          ชาดก มาจากคำภาษาบาลีว่า ชาตก แปลว่า เรื่องในอดีต. เป็นเรื่องราวของพระโพธิสัตว์ ซึ่งกวีผู้แต่งนำมาจากคัมภีร์ทางพระพุทธศาสนาและจากนิทานพื้นเมือง. เค้าโครงของเรื่องมีความมุ่งหมายที่จะสอนพุทธศาสนิกชนให้เข้าใจและปฏิบัติตามธรรมะที่พระพุทธเจ้าทรงสั่งสอนไว้. เรื่องราวของพระโพธิสัตว์เป็นตัวอย่างให้เห็นว่า ผู้ที่ประพฤติธรรม ตั้งมั่นอยู่ในธรรม จะพ้นทุกข์ได้เพราะธรรม.

          กวีไทยนิยมนำเรื่องชาดกในปัญญาสชาดกมาแต่งเป็นวรรณกรรม เช่น นำเรื่อง สุวรรณสังข์ชาดก มาแต่งเป็นบทละครเรื่องสังข์ทอง นำเรื่องสมุทโฆสชาดก มาแต่งเป็นวรรณคดี เรื่อง สมุทรโฆษคำฉันท์.

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล  ราชบัณฑิต  ประเภทวรรณศิลป์  สาขาวิชาภาษาไทย สำนักศิลปกรรม

เจ้า โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

เจ้า

          คำว่า เจ้า ความหมายหนึ่งเป็นคำรวม หมายถึงบรรดาบุคคลผู้เกิดในราชสกุล นับตั้งแต่ พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว จนถึงพระบรมวงศานุวงศ์ มีพระยศตามลำดับ ตั้งแต่ชั้น สมเด็จ เจ้าฟ้า พระองค์เจ้า จนถึง หม่อมเจ้า.

          เจ้า เป็นกลุ่มคนที่ได้รับการยกย่องว่า มีชาติวุฒิสูงกว่าคนกลุ่มอื่น. ในภาษาไทยมีคำพูดที่จัดไว้สำหรับพูดถึง หรือพูดกับผู้ที่เป็นเจ้า ตามหลักเกณฑ์ที่โบราณาจารย์ได้วางไว้ เรียกว่า ราชาศัพท์. เช่น คุยกันตั้งนานไม่ทราบว่าท่านเป็นเจ้า เลยไม่ได้ใช้ราชาศัพท์ให้ถูกต้อง.

          คำว่า เจ้า ปรากฏในคำว่า เจ้าชีวิต เจ้าฟ้าเจ้าแผ่นดิน พระเจ้าอยู่หัว เจ้าเมือง เจ้าเชียงใหม่ พระองค์เจ้า หม่อมเจ้า  และกำหนดให้เขียน จ สระ เอา ไม้โท ทั้งหมด ไม่ว่าจะออกเสียงสั้นหรือยาวก็เขียนอย่างเดียวกัน.

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล  ราชบัณฑิต  ประเภทวรรณศิลป์  สาขาวิชาภาษาไทย สำนักศิลปกรรม

จ่ามงกุฎ โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

จ่ามงกุฎ

          จ่ามงกุฎ เป็นชื่อขนมไทยอย่างหนึ่ง ทำด้วยแป้งถั่วเขียวกวนกับกะทิและน้ำตาลทรายขาว จนเหนียวคล้ายกะละแมสีขาว. นำใบตองอ่อนที่รีดจนเรียบมาห่อเป็นห่อเล็ก ๆ ใส่ไส้ถั่วลิสงคั่วทั้งเมล็ดหรือเมล็ดแตงโมกะเทาะเปลือกแล้ว ก็ได้.

          ชื่อขนมจ่ามงกุฎนี้บางคนสับสนนำไปเรียกขนมอีกอย่างหนึ่งซึ่งมีชื่อว่า ดาราทอง หรือ ขนมทองเอกกระจัง ซึ่งเป็นขนมทองเอกปั้นกลม ๆ มียอดปิดทอง วางบนจานแป้งเล็ก ๆ ที่ติดขอบด้วยเมล็ดแตงโมกวาดน้ำตาล.

          ขนมจ่ามงกุฎ กับขนมทองเอกกระจัง เป็นคนละอย่างกัน.

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล  ราชบัณฑิต  ประเภทวรรณศิลป์  สาขาวิชาภาษาไทย สำนักศิลปกรรม

ชโย-ไชโย โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

ชโย-ไชโย

          คำว่า ชโย และ ไชโย เป็นคำอุทานที่เปล่งออกเพื่อแสดงความยินดี เช่น ไชโย ! คุณพ่อจะพาเราไปเที่ยวหน้าร้อนนี้. ขอให้บ่าวสาวจงมีความสุขชั่วนิรันดร์ ไชโย ! ไชโย ! ไชโย!

          คำว่า ชโย หรือ ไชโย แปลว่า ชัยชนะ พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวได้ทรงนำมาจากคำร้องอวยชัยของแขกยามที่มาเล่นโขนเรื่องรามเกียรติ์ถวาย. และได้โปรดให้พวกเสือป่าเปล่งคำว่า ชโย หรือ ไชโย แทนการร้อง โห่ ที่เคยใช้มาก่อน ต่อมาคนอื่นก็ใช้ตาม.

          คำว่า ชโย ไชโย นอกจากจะเปล่งเพื่อแสดงความยินดีแล้ว ยังอาจใช้ลงท้ายคำประพันธ์ เช่น วรรคท้ายของเนื้อเพลงชาติไทยว่า ดุจถวายชัย ชโย.  วรรคท้ายของเนื้อเพลงมหาจุฬาลงกรณ์ว่า ถาวรยศอยู่คู่ไทย เชิดชัย ชโย.

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล  ราชบัณฑิต  ประเภทวรรณศิลป์  สาขาวิชาภาษาไทย สำนักศิลปกรรม

ใต้ถุน โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

ใต้ถุน

          ใต้ถุน คือ ส่วนที่อยู่ใต้ตัวบ้านของเรือนไทย. แต่โบราณมาคนไทยจะปลูกบ้านแบบมีใต้ถุนสูงขนาดคนเดินผ่านเข้าไปได้. ใต้ถุนเป็นที่โล่งซึ่งใช้เป็นที่เก็บข้าวของบางอย่าง เช่น เครื่องมือทำเกษตรกรรม เป็นที่อาศัยของสัตว์เลี้ยง เป็นที่หลบร้อนนั่งพัก และเป็นที่ทำงานต่าง ๆ ในเวลากลางวัน. บางบ้านเป็นที่เก็บเรือในหน้าแล้งและเป็นที่จอดเรือในหน้าน้ำ.

          การออกแบบบ้านให้มีใต้ถุนสูงเป็นภูมิปัญญาไทยที่ชาญฉลาด และแสดงให้เห็นว่า บรรพบุรุษของไทยรู้จักและเข้าใจสภาพภูมิอากาศและลักษณะทางภูมิศาสตร์ของเมืองไทยอย่างดี. แม้ในปัจจุบันนี้ถ้าได้พิจารณาปลูกบ้านให้มีใต้ถุนสูง เวลาน้ำท่วมก็คงไม่เดือดร้อน.

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล  ราชบัณฑิต  ประเภทวรรณศิลป์  สาขาวิชาภาษาไทย สำนักศิลปกรรม

ชา โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

ชา

          ชา เป็นชื่อต้นไม้ขนาดเล็ก ขึ้นในเขตร้อน ใช้ใบอ่อนผึ่งให้แห้ง แล้วชงน้ำกินเป็นเครื่องดื่ม. มีหลายแบบเช่น ชงดื่มเปล่า ๆ แบบชาจีน ชาญี่ปุ่น ชงใส่นมใส่น้ำตาลแบบชาฝรั่ง ชงใส่น้ำตาลใส่น้ำแข็งแบบที่เรียกว่า ชาดำเย็น หรือ ชงใส่นมใส่น้ำตาลและน้ำแข็ง แบบที่เรียกว่า ชาเย็น. คนไทยนิยมกินชาหลายแบบ ตามเวลา สถานที่ และตามความพึงพอใจของแต่ละคน.

          ชาเกิดในประเทศจีนก่อนแล้วแพร่ไปยัง อินเดีย ศรีลังกา ยุโรป และอเมริกา. คำเรียก ชา ในภาษาไทยเป็นคำที่มาจากภาษาจีนกลางว่า ฉา. บางภาษาใช้ตามภาษาจีนแต้จิ๋วที่ว่า เต๊ เช่น คำว่า tea ในภาษาอังกฤษ.

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล  ราชบัณฑิต  ประเภทวรรณศิลป์  สาขาวิชาภาษาไทย สำนักศิลปกรรม

เจว็ด โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

เจว็ด

          เจว็ด (จะ-เหฺว็ด)  เป็นคำเรียกแผ่นไม้รูปคล้ายใบเสมา แต่ทำทรงสูง เพรียว. ด้านหน้าวาดรูปหรือสลักเป็นภาพเทวดาถือพระขรรค์ เรียกว่า รูปเทพารักษ์.

          บ้านที่มีศาลพระภูมิจะประดิษฐานเจว็ดนี้ไว้ในศาลพระภูมิ. เชื่อกันว่าพระภูมิจะช่วยคุ้มกันบ้านเรือนและดูแลผู้คนที่อยู่ในบ้านนั้นให้แคล้วคลาดจากภัยอันตรายต่าง ๆ.

          เจว็ดนิยมทำด้วยไม้มาแต่เดิม เพราะถือว่าพระภูมิเป็นรุกขเทวดาที่สถิตอยู่บนต้นไม้.

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล  ราชบัณฑิต  ประเภทวรรณศิลป์  สาขาวิชาภาษาไทย สำนักศิลปกรรม

จับกัง-กุลี โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

จับกัง-กุลี

          คำว่า จับกัง และ กุลี เป็นคำเรียกกรรมกรแบกหามชาวจีน หรือคนไทยที่ทำงานกับคนจีน. กรรมกรแบกหามงานหนักอย่างนี้ บางคนเรียกว่า กุลี บางคนเรียกว่า จับกัง.

          คำว่า จับกัง เป็นคำจากภาษาจีนแต้จิ๋ว แปลว่า งาน ๑๐ อย่าง.

          จับกัง หมายถึง ผู้ที่สามารถทำงานได้หลายอย่าง แต่มักเน้นงานที่ต้องใช้กำลังกาย หรืองานช่าง. ปัจจุบันมักเข้าใจว่า จับกัง เป็นกรรมกรแบกหาม เท่านั้น.

          ส่วนคำว่า กุลี เป็นคำมาจากคำภาษาอังกฤษว่า coolie. เป็นคำซึ่งอังกฤษรับมาจากคำว่า guli ในภาษาฮินดีอีกทอดหนึ่ง. guli เป็นคำที่สันนิษฐานว่าน่าจะมาจากคำว่า goli ซึ่งเป็นชื่อชนเผ่าหนึ่งหรือวรรณะหนึ่งในแคว้นคุชราช เป็นพวกที่รับจ้างทำงานขนถ่ายสิ่งสกปรกที่น่ารังเกียจ.

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล  ราชบัณฑิต  ประเภทวรรณศิลป์  สาขาวิชาภาษาไทย สำนักศิลปกรรม