เจ้าสัว โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

เจ้าสัว

          เจ้าสัว เป็นคำที่ใช้เรียก เศรษฐีชาวจีน คนจีนที่มีฐานะทางการเงินดี คนจีนที่เป็นนายธนาคารหรือเป็นเจ้าของกิจการใหญ่โต เช่น เดี๋ยวนี้คุณเป็นเจ้าสัวร่ำรวยแล้วสินะ. ตั้งแต่กิจการค้าของเขาเจริญเขาร่ำรวยเป็นเจ้าสัว เขาก็ทำบุญใหญ่ ๆ เรื่อยมา.

          สันนิษฐานว่า คำนี้จะเพี้ยนมาจากคำว่า เจ้าขรัว ซึ่งในสมัยก่อนเป็นคำที่เรียกคนจีนที่มีฐานะดี เช่น เจ้าขรัวหง คือ คนจีนชื่อ หง ซึ่งมีฐานะดีตั้งบ้านเรือนอยู่แถวกะดีจีน และเป็นผู้ที่สร้างวัดหงษ์รัตนารามด้วย.

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล  ราชบัณฑิต  ประเภทวรรณศิลป์  สาขาวิชาภาษาไทย สำนักศิลปกรรม

จิ้มก้อง โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

จิ้มก้อง

          จิ้มก้อง หมายความว่า มอบบรรณาการให้เพื่อผูกไมตรี. จิ้มก้อง เป็นคำจากภาษาจีน จิ้ม แปลว่า ให้ ก้อง แปลว่า ของกำนัล. ในการทำการค้ากับจีนในสมัยโบราณ พ่อค้ามักจะนำของกำนัลไปให้เพื่อขอความสะดวกในการทำมาค้าขาย แต่จีนมักถือว่า ผู้ที่มาจิ้มก้อง เป็นผู้ที่มาสามิภักดิ์ขอเป็นเมืองขึ้น. เมื่อมีของกำนัลมาให้ นอกจากจีนจะให้ความสะดวกในการค้าแล้ว พระเจ้ากรุงจีนยังตอบแทนด้วยของกำนัลอย่างมากมายด้วย พ่อค้าไทยจึงนิยมไปจิ้มก้อง. นี่เป็นตัวอย่างของความไม่เข้าใจภาษากัน.

          ปัจจุบัน คำว่า จิ้มก้อง เป็นคำที่ใช้ในภาษาพูดเท่านั้น หมายความว่า ให้ของกำนัล เช่น เขาเอาของอะไรมาจิ้มก้องหัวหน้าหรือคะ.

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล  ราชบัณฑิต  ประเภทวรรณศิลป์  สาขาวิชาภาษาไทย สำนักศิลปกรรม

ตักบาตรเทโว โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

ตักบาตรเทโว

          ตักบาตรเทโว (ตัก-บาด-เท-โว) เป็นคำเรียกการตักบาตรในวันออกพรรษา.

          ตามตำนานพุทธประวัติกล่าวว่า ในพรรษาที่ ๗ หลังจากตรัสรู้แล้ว พระสัมมาสัมพุทธเจ้าได้เสด็จขึ้นไปจำพรรษาบนสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ และได้ทรงเทศนาโปรดพระพุทธมารดาซึ่งเสด็จลงมาจากสวรรค์ชั้นดุสิต. ถึงวันแรม ๑ ค่ำเดือน ๑๑ จึงได้เสด็จลงจากจากสวรรค์ชั้นดาวดึงส์.

          การเสด็จลงจากเทวโลกนั้น กล่าวเป็นคำภาษาบาลีว่า เทโวโรหนะ. พุทธศาสนิกชนพากันไปตักบาตรพระพุทธเจ้า เรียกว่า ตักบาตรเทโวโรหนะ ต่อมาจึงมีการตักบาตรพระพุทธและพระสงฆ์ในวันออกพรรษา และเรียกย่อว่า ตักบาตรเทโว.

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล  ราชบัณฑิต  ประเภทวรรณศิลป์  สาขาวิชาภาษาไทย สำนักศิลปกรรม

ชอล์ก โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

ชอล์ก

          ชอล์ก (ช้อก)  หมายถึง หินแร่ชนิดหนึ่ง ซึ่งเกิดจากการรวมตัวของซากสัตว์ พืช และเปลือกหอยในทะเล มีแคลเซียมคาร์บอเนตผสมอยู่มาก. หินชอล์กผุกร่อนได้ง่ายจึงมักทำให้ภูเขาที่มีหินชอล์ก เกิดหินงอก หินย้อย กลายเป็นสิ่งที่งดงามตามธรรมชาติ.

          คำว่า ชอล์ก มาจากคำภาษาอังกฤษว่า chalk.

          ชอล์ก เป็นคำเรียกวัสดุสีขาวที่ใช้เขียนกระดานดำด้วย. ชอล์กเขียนกระดานทำจากแคลเซียมซัลเฟตซึ่งได้จากเกลือจืด หรือยิปซัม ผสมน้ำ. ชอล์ก คำนี้ก็มาจากคำภาษาอังกฤษว่า chalk เช่นเดียวกัน.

          ในภาษาไทย พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถานพุทธศักราช ๒๕๔๒ กำหนดให้เขียนว่า ชอล์ก ออกเสียงกันทั่วไปว่า ช้อก.

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล  ราชบัณฑิต  ประเภทวรรณศิลป์  สาขาวิชาภาษาไทย สำนักศิลปกรรม

เจ้านาย โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

เจ้านาย

          เจ้านาย เป็นคำที่ใช้หมายถึง พระเจ้าแผ่นดินและพระบรมวงศานุวงศ์ทุกพระองค์ ตลอดจนถึงผู้ที่เป็นเชื้อสายของพระเจ้าแผ่นดินด้วย เช่น ในตำราราชาศัพท์ ซึ่งสำนักงานเสริมสร้างเอกลักษณ์ของชาติ สำนักเลขาธิการนายกรัฐมนตรี กล่าวว่า คำราชาศัพท์เป็นคำที่ใช้สำหรับกับพระราชาและเจ้านาย.

          คำว่า เจ้านาย ในที่นี้หมายถึงพระบรมวงศานุวงศ์ทั้งหมดที่ต้องใช้ราชาศัพท์ด้วย แต่ไม่ได้รวมพระเจ้าแผ่นดิน คือ รวมตั้งแต่สมเด็จพระอัครมเหสีลงมาจนถึงผู้ที่มีอิสริยศักดิ์เป็นหม่อมเจ้า.

          นอกจากนี้ คำว่า เจ้านาย ยังใช้หมายถึง ผู้เป็นนาย หรือผู้บังคับบัญชาซึ่งอาจเป็นคนธรรมดาไม่ใช่เจ้าหรือผู้ที่มีเชื้อพระเจ้าแผ่นดิน เช่น วันนี้เจ้านายวานให้ไปรับลูกที่โรงเรียน.

          คำว่า เจ้านาย ที่ใช้หมายถึงพระประยูรญาติของพระเจ้าแผ่นดินและผู้เป็นนาย หรือผู้บังคับบัญชา จะใช้ในภาษาที่ไม่เป็นทางการ คือใช้เฉพาะในภาษาพูดหรือภาษาที่ใช้ลำลองเท่านั้น.

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล  ราชบัณฑิต  ประเภทวรรณศิลป์  สาขาวิชาภาษาไทย สำนักศิลปกรรม

ต่อหน้า โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

ต่อหน้า

          ต่อหน้า เมื่อเป็นราชาศัพท์ ใช้ว่า ต่อพระพักตร์ เฉพาะพระพักตร์ หน้าพระที่นั่ง หรือหน้าที่นั่ง เช่น ทหารราชองครักษ์ทั้งหมดกล่าวคำถวายสัตย์ปฏิญาณต่อพระพักตร์พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว. เขาตื่นเต้นจนพูดอะไรไม่ถูกเมื่อยืนอยู่เฉพาะพระพักตร์. พระยาแรกนาคุกเข่าลงถวายบังคมเฉพาะพระพักตร์พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว. การแสดงละครอิงประวัติศาสตร์ครั้งนี้เป็นการแสดงหน้าพระที่นั่ง. กองทัพเรือจัดกาชาดคอนเสิร์ตหน้าที่นั่งเป็นประจำทุกปี .

          คำราชาศัพท์ที่มีความหมายว่า ต่อหน้า ใช้ว่า ต่อพระพักตร์ เฉพาะพระพักตร์ หน้าพระที่นั่ง หรือหน้าที่นั่ง.

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล  ราชบัณฑิต  ประเภทวรรณศิลป์  สาขาวิชาภาษาไทย สำนักศิลปกรรม