จุกช่องล้อมวง โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

จุกช่องล้อมวง

          คำว่า จุกช่องล้อมวง เป็นสำนวนเก่าที่ประกอบด้วยคำว่า จุกช่อง และ ล้อมวง. เป็นคำที่ใช้เฉพาะแก่พระเจ้าแผ่นดิน เช่น ในเวลาที่เสด็จประพาส มีเหตุการณ์ไม่ปรกติ หรือมีการจลาจลวุ่นวาย จะมีการจุกช่องล้อมวงเพื่อถวายการอารักขาพระเจ้าแผ่นดินและพระบรมวงศานุวงศ์ให้ปลอดภัย.

          จุกช่อง คือ จัดทหารมารักษาการณ์อยู่ตามช่องทางที่เป็นถนนตรอกซอกซอย เป็นช่องทางที่ข้าศึกศัตรูอาจเข้ามาถึงพระองค์ได้. ส่วน ล้อมวง นั้น คือ จัดผู้อารักขาล้อมที่ประทับไว้เป็นชั้น ๆ.

          ปัจจุบัน จุกช่องล้อมวง ใช้เป็นสำนวนหมายความว่า อารักขาคุ้มกัน เช่น เวลารัฐมนตรีคนนี้ไปไหนมาไหนทำไมจึงต้องจุกช่องล้อมวงกันถึงขนาดนั้นนะ.

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล  ราชบัณฑิต  ประเภทวรรณศิลป์  สาขาวิชาภาษาไทย สำนักศิลปกรรม

ตักสิลา โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

ตักสิลา

          เมืองตักสิลา (ตัก-กะ-สิ-ลา) ปัจจุบันอยู่ในเขตประเทศปากีสถาน แต่ในสมัยโบราณเป็นส่วนของประเทศอินเดีย. ตักสิลาเป็นเมืองที่มีประวัติศาสตร์ยาวนานย้อนหลังไปถึงสมัยต้นพุทธกาลว่า เป็นเมืองที่เจริญรุ่งเรืองมาก และเป็นศูนย์กลางการศึกษาวิชาการต่าง ๆ.

          คัมภีร์อรรถกถาธรรมบทกล่าวว่า ในสมัยพุทธกาล บรรดาเจ้าชายแห่งอาณาจักรต่าง ๆ เช่น หมอชีวกโกมารภัจ แห่งนครราชคฤห์ องคุลีมานบุตรปุโรหิตแห่งนครสาวัตถี ได้พากันไปศึกษาศิลปศาสตร์กับอาจารย์ที่นครตักสิลา. ในวรรณคดีก็นิยมให้เจ้าชาย เช่น พระอภัยมณี จันทโครพ ไปศึกษาวิชาความรู้ต่าง ๆ กับอาจารย์แห่งตักสิลาเช่นเดียวกัน. ชื่อนครนี้ออกเสียงในภาษาไทยว่า ตัก-กะ-สิ-ลา

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล  ราชบัณฑิต  ประเภทวรรณศิลป์  สาขาวิชาภาษาไทย สำนักศิลปกรรม

ช่อชัยพฤกษ์ โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

ช่อชัยพฤกษ์

          ช่อชัยพฤกษ์ (ช่อ-ไช-ยะ-พฺรึก)  คือ ลวดลายใบไม้ที่ประดับอยู่บนแก็ปของหมวกนายทหาร นายตำรวจชั้นผู้ใหญ่.

          หมวกนายทหารชั้นพันโท-พันเอก ชั้นนาวาโท-นาวาเอก จะมีช่อชัยพฤกษ์ชั้นเดียว.

          หมวกของนายทหารชั้นนายพลจะมีช่อชัยพฤกษ์ ๒ ชั้น.

          ช่อชัยพฤกษ์นี้ คือ ใบต้น Laurel หรือ Laurel Oak. รูปคล้ายใบกระวาน. ชาวกรีกใช้ใบ Laurel เป็นเครื่องหมายแสดงชัยชนะ โดยทำเป็นพวงกลม ๆ สวมศีรษะนักกีฬาหรือนักรบที่ชนะคู่ต่อสู้. ราชนาวีอังกฤษได้นำมาใช้เป็นลวดลายประดับหมวกนายทหาร และเป็นต้นแบบของหมวกนายทหารไทยด้วย โดยเรียกชื่อว่า ช่อชัยพฤกษ์ แปลว่า ช่อใบไม้แห่งชัยชนะ. ชัยพฤกษ์นี้ เป็นต้นไม้คนละชนิดกับต้นชัยพฤกษ์ที่มีดอกสีชมพูในเมืองไทย.

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล  ราชบัณฑิต  ประเภทวรรณศิลป์  สาขาวิชาภาษาไทย สำนักศิลปกรรม

งานนักขัตฤกษ์ โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

งานนักขัตฤกษ์

          งานนักขัตฤกษ์ (งาน-นัก-ขัด-ตะ-เริก)  คำว่า งาน ความหมายหนึ่งหมายถึง การรื่นเริงที่คนมาชุมนุมกันเพื่อความสนุกสนานเพลิดเพลิน. คำว่า นักขัต แปลว่า ดาว ฤกษ์ แปลว่า เวลาที่กำหนดว่าจะให้ผลดี. งานนักขัตฤกษ์ หมายถึง งานที่จัดขึ้นตามเวลาของดาว คือ ตามเวลาที่ดวงจันทร์โคจรผ่านกลุ่มดาวฤกษ์กลุ่มหนึ่ง ๆ เช่น งานที่จัดขึ้นเมื่อดวงจันทร์โคจรผ่านกลุ่มดาวฤกษ์ มฆะ ก็เรียกว่า งานวันมาฆบูชา. งานฉลองที่จัดขึ้นเมื่อดวงจันทร์โคจรผ่านกลุ่มดาวฤกษ์วิสาข เรียกว่า งานวันวิสาขบูชา.

          ส่วนงานที่เรียกว่า งานเทศกาล คือ งานฉลองที่จัดขึ้นตาม เทศะ คือ สถานที่ และ กาละ คือเวลาต่าง ๆ เช่น งานลอยกระทง งานมะขามหวานเพชรบูรณ์ งานพระเจดีย์กลางน้ำ งานดอกฝ้ายบานที่เมืองเลย งานระกำหวานที่เมืองจันท์.

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล  ราชบัณฑิต  ประเภทวรรณศิลป์  สาขาวิชาภาษาไทย สำนักศิลปกรรม

ดำน้ำ โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

ดำน้ำ

          ดำน้ำ เป็นสำนวน ใช้บรรยายผู้ที่จำเนื้อเพลงที่ตนร้องไม่ได้ ได้แต่ทำนอง จึงโมเมใส่คำร้องอื่นแทน หรือออกเสียงกล้อมแกล้มไม่เป็นคำที่ถูกต้อง.

          เปรียบกับคนที่ดำน้ำ ถ้าดำนาน ๆ จะต้องผ่อนลมหายใจออกมาทำให้น้ำดังบุ๋ม ๆ. คนร้องเพลงที่จำเนื้อเพลงไม่ได้ ออกเสียงกล้อมแกล้มไม่เป็นถ้อยคำที่ถูกต้องตามเนื้อเพลง จึงเปรียบเหมือนคนกำลังดำน้ำ เช่น เขานึกว่าจำเนื้อเพลงได้ดีแล้ว แต่พอขึ้นไปยืนบนเวทีเกิดนึกเนื้อเพลงไม่ได้จึงต้องดำน้ำไปจนจบเพลง.

          ในการร้องเพลงนั้นจะมีทั้งทำนองเพลงและเนื้อเพลง. เมื่อจำคำร้องหรือเนื้อเพลงไม่ได้ ก็เรียกว่า จำเนื้อไม่ได้. คำว่า เนื้อ ทำให้นึกถึงคำว่า น้ำ เช่น เนื้อแกง-น้ำแกง. คนที่ร้องเพลงแล้วจำเนื้อเพลงไม่ได้ กล้อมแกล้มใส่เนื้อผิด ๆ ถูก ๆ ไป จึงเรียกว่า ดำน้ำ.

          นอกจากนี้ คนที่ลืมเรื่องจริง จึงตอบคำถามหรืออธิบายเรื่องนั้นอย่างขอไปที ก็เรียกว่า ดำน้ำ เช่น เขามาถามเรื่องวิธีการสู่ขอผู้หญิง ฉันก็ชักจะลืม ๆ ไปแล้ว แต่เขาต้องการด่วน เลยดำน้ำไปทีหนึ่งก่อน.

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล  ราชบัณฑิต  ประเภทวรรณศิลป์  สาขาวิชาภาษาไทย สำนักศิลปกรรม

 

แช่งน้ำ โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

แช่งน้ำ

          แช่งน้ำ คำว่า แช่งน้ำ พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. ๒๕๔๒ ให้ความหมายว่า พิธีทำน้ำให้ศักดิ์สิทธิ์ในการถือน้ำ แช่งน้ำ หมายถึง กล่าวคำสาปแช่งลงในน้ำที่ใช้ในพิธีถือน้ำ ซึ่งเรียกว่า ถือน้ำพระพิพัฒน์สัตยา โดยการอ่านประกาศแช่งน้ำและใช้ศัสตราวุธ เช่น พระแสงต่าง ๆ แทงลงในน้ำนั้น.

          ผู้เข้าพิธีดื่มน้ำนั้นเป็นน้ำสาบานถวายพระเจ้าแผ่นดิน เพื่อแสดงความจงรักภักดี. เป็นการสาบานโดยให้น้ำเป็นเครื่องยืนยันว่าจะซื่อตรงจงรัก ไม่คิดคดทรยศ. หากซื่อตรงจงรัก ก็จะได้รับพรดังคำประกาศ. หากคิดคดทรยศก็จะได้รับอันตรายด้วยคมอาวุธต่าง ๆ เช่นอาวุธที่ได้แทงลงในน้ำขณะอ่านโองการแช่งน้ำนั้น หรือเป็นอันตรายจากเขี้ยวเล็บสัตว์ร้ายต่าง ๆ ตามคำสาปแช่ง.

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล  ราชบัณฑิต  ประเภทวรรณศิลป์  สาขาวิชาภาษาไทย สำนักศิลปกรรม

เจ้าสัว โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

เจ้าสัว

          เจ้าสัว เป็นคำที่ใช้เรียก เศรษฐีชาวจีน คนจีนที่มีฐานะทางการเงินดี คนจีนที่เป็นนายธนาคารหรือเป็นเจ้าของกิจการใหญ่โต เช่น เดี๋ยวนี้คุณเป็นเจ้าสัวร่ำรวยแล้วสินะ. ตั้งแต่กิจการค้าของเขาเจริญเขาร่ำรวยเป็นเจ้าสัว เขาก็ทำบุญใหญ่ ๆ เรื่อยมา.

          สันนิษฐานว่า คำนี้จะเพี้ยนมาจากคำว่า เจ้าขรัว ซึ่งในสมัยก่อนเป็นคำที่เรียกคนจีนที่มีฐานะดี เช่น เจ้าขรัวหง คือ คนจีนชื่อ หง ซึ่งมีฐานะดีตั้งบ้านเรือนอยู่แถวกะดีจีน และเป็นผู้ที่สร้างวัดหงษ์รัตนารามด้วย.

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล  ราชบัณฑิต  ประเภทวรรณศิลป์  สาขาวิชาภาษาไทย สำนักศิลปกรรม

จิ้มก้อง โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

จิ้มก้อง

          จิ้มก้อง หมายความว่า มอบบรรณาการให้เพื่อผูกไมตรี. จิ้มก้อง เป็นคำจากภาษาจีน จิ้ม แปลว่า ให้ ก้อง แปลว่า ของกำนัล. ในการทำการค้ากับจีนในสมัยโบราณ พ่อค้ามักจะนำของกำนัลไปให้เพื่อขอความสะดวกในการทำมาค้าขาย แต่จีนมักถือว่า ผู้ที่มาจิ้มก้อง เป็นผู้ที่มาสามิภักดิ์ขอเป็นเมืองขึ้น. เมื่อมีของกำนัลมาให้ นอกจากจีนจะให้ความสะดวกในการค้าแล้ว พระเจ้ากรุงจีนยังตอบแทนด้วยของกำนัลอย่างมากมายด้วย พ่อค้าไทยจึงนิยมไปจิ้มก้อง. นี่เป็นตัวอย่างของความไม่เข้าใจภาษากัน.

          ปัจจุบัน คำว่า จิ้มก้อง เป็นคำที่ใช้ในภาษาพูดเท่านั้น หมายความว่า ให้ของกำนัล เช่น เขาเอาของอะไรมาจิ้มก้องหัวหน้าหรือคะ.

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล  ราชบัณฑิต  ประเภทวรรณศิลป์  สาขาวิชาภาษาไทย สำนักศิลปกรรม

ตักบาตรเทโว โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

ตักบาตรเทโว

          ตักบาตรเทโว (ตัก-บาด-เท-โว) เป็นคำเรียกการตักบาตรในวันออกพรรษา.

          ตามตำนานพุทธประวัติกล่าวว่า ในพรรษาที่ ๗ หลังจากตรัสรู้แล้ว พระสัมมาสัมพุทธเจ้าได้เสด็จขึ้นไปจำพรรษาบนสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ และได้ทรงเทศนาโปรดพระพุทธมารดาซึ่งเสด็จลงมาจากสวรรค์ชั้นดุสิต. ถึงวันแรม ๑ ค่ำเดือน ๑๑ จึงได้เสด็จลงจากจากสวรรค์ชั้นดาวดึงส์.

          การเสด็จลงจากเทวโลกนั้น กล่าวเป็นคำภาษาบาลีว่า เทโวโรหนะ. พุทธศาสนิกชนพากันไปตักบาตรพระพุทธเจ้า เรียกว่า ตักบาตรเทโวโรหนะ ต่อมาจึงมีการตักบาตรพระพุทธและพระสงฆ์ในวันออกพรรษา และเรียกย่อว่า ตักบาตรเทโว.

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล  ราชบัณฑิต  ประเภทวรรณศิลป์  สาขาวิชาภาษาไทย สำนักศิลปกรรม