ช่องลม โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

ช่องลม

          ช่องลม แปลว่า ทางที่ลมพัดผ่าน เช่น ที่ตรงนี้เป็นช่องลม ลมพัดผ่านตลอดเวลา.  นอกจากนี้ ช่องลมยังเป็นคำเรียกช่องในตัวเรือน ซึ่งอยู่ระหว่างปลายด้านบนของฝาเรือนกับฝ้าเพดาน. บางบ้านทำเป็นลูกกรง บางบ้านจะมีตัวไม้สลักลวดลายสวยงามปิดตรงช่องลม.

          ช่องลมเป็นส่วนที่ทำให้ลมผ่านเข้าออกได้ และทำให้แสงสว่างส่องเข้าในตัวเรือนได้บ้าง. ช่องลมจึงเป็นส่วนที่ช่วยให้บ้านเรือนเย็นสบายไม่อับชื้น.

          บ้านเรือนที่บรรพบุรุษของเราออกแบบไว้เหมาะกับสภาพภูมิอากาศและท้องถิ่นของบ้านเรา เป็นภูมิปัญญาไทยที่ควรพิจารณานำมาปรับใช้.

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล  ราชบัณฑิต  ประเภทวรรณศิลป์  สาขาวิชาภาษาไทย สำนักศิลปกรรม

จังหล่อ-จำหล่อ โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

จังหล่อ-จำหล่อ

          จังหล่อ หรือ จำหล่อ เป็นคำเก่าที่มีความหมายว่า เครื่องกีดกั้นทาง.

          วิธีทำจังหล่อนั้นเจ้าหน้าที่จะปักไม้เป็นเสาสูงประมาณ ๒ ศอกขวางทางไว้ มีไม้ราวตีทับหลัง. ไม้ที่ปักนี้ทำเป็น ๒ แนว วางเหลื่อมกัน. เมื่อคนเดินมาถึงจังหล่อจะผ่านไปไม่ได้ต้องเดินไปจนสุดแนวข้างหนึ่ง แล้วย้อนกลับไปทางปลายของอีกแนวหนึ่ง จึงจะผ่านไปได้. จุดประสงค์ที่มีจังหล่อก็เพื่อตรวจตราผู้ที่สัญจรผ่านไปมา เป็นต้น.

          ปัจจุบันไม่มีใครใช้คำนี้ ใช้แต่คำว่า ที่กั้น เครื่องกั้น ไม้กั้น เช่น ที่กั้นถนนตรงทางรถไฟ. น่าจะนำคำว่า จังหล่อ มาใช้เพื่อรักษาศัพท์ไว้.

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล  ราชบัณฑิต  ประเภทวรรณศิลป์  สาขาวิชาภาษาไทย สำนักศิลปกรรม

ชฎา โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

ชฎา

          ในปัจจุบันนี้ คนทั่วไปมักจะรู้จักคำว่า ชฎา (ชะ-ดา)  ว่าหมายถึง เครื่องสวมศีรษะสำหรับตัวพระในละครไทย เท่านั้น.

          แต่คำว่า ชฎา มีอีกความหมายหนึ่ง หมายถึง ผมที่เกล้าเป็นมวยสูงขึ้นไปอยู่ตรงกระหม่อม เช่นที่พบในหนังสือเรื่อง มหาชาติคำหลวง ตอนที่บรรยายถึงพระเวสสันดรเข้าไปอยู่ในป่า และถือเพศเป็นนักบวช ว่า “ทรงชฎามณฑล”. ทรงชฎามณฑล แปลว่า ทรงเกล้าผมเป็นมวยสูง. ตอนที่พรานเจตบุตรบรรยายลักษณะของพระอรรจุตฤาษีให้ชูชกฟัง ก็กล่าวว่า “จองชฎา” แปลว่า ผูกผมเกล้าเป็นมวยสูงขึ้นไป เช่นเดียวกัน.

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล  ราชบัณฑิต  ประเภทวรรณศิลป์  สาขาวิชาภาษาไทย สำนักศิลปกรรม

เจตคติ โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

เจตคติ

          เจตคติ (เจ-ตะ-คะ-ติ) เป็นคำที่บัญญัติให้ตรงกับคำว่า attitude ในภาษาอังกฤษ หมายถึง ท่าทีหรือความรู้สึกนึกคิด ความชอบความชังของบุคคลต่อสิ่งใดสิ่งหนึ่ง.

          เจตคติเกิดจากสิ่งแวดล้อมตั้งแต่เด็ก และเป็นไปตามสภาวะของสมองและอารมณ์ที่แสดงออกต่อสิ่งเร้า. เจตคติของคนหนึ่ง ๆ จึงมีทั้งที่มีลักษณะดีและไม่ดี. ในทางการศึกษาเชื่อกันว่า หากเด็กมีประสบการณ์ที่ดีกับสิ่งใดเด็กก็จะชอบสิ่งนั้น และจะทำสิ่งนั้นได้ดี. ในการสอนครูจึงพยายามสร้างเจตคติที่ดีให้แก่เด็ก ด้วยการสร้างสิ่งแวดล้อมและประสบการณ์ที่เป็นเชิงบวก.

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล  ราชบัณฑิต  ประเภทวรรณศิลป์  สาขาวิชาภาษาไทย สำนักศิลปกรรม

จองที่นั่ง-สำรองที่นั่ง โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

จองที่นั่ง-สำรองที่นั่ง

          จองที่นั่ง หมายถึง แสดงความจำนงว่าจะต้องการสิ่งหนึ่งสิ่งใด เช่น ต้องการทอดกฐินที่วัดหนึ่งจึงไปจองกฐิน แสดงความจำนงไว้ว่าจะมาทอดกฐิน ผู้อื่นจะมาทอดซ้อนกันไม่ได้.

          เมื่อต้องการเดินทางจึงไปจองที่นั่งในเครื่องบินหรือรถโดยสารไว้ล่วงหน้า เพื่อให้แน่ใจว่าจะมีที่ให้โดยสารแน่นอน.

          ถ้าจะดูละครที่มีผู้ชมมาก ๆ ก็ควรไปจองตั๋วไว้ล่วงหน้า เพื่อให้แน่ใจว่าจะมีที่นั่งให้ดูได้ ผู้อื่นไม่ได้จองที่นั่งไปจนหมด.

          คำว่า จองที่นั่ง อย่างนี้ มีผู้ใช้ผิดว่า สำรองที่นั่ง ทำให้ความหมายผิดไป ควรใช้ว่า จองที่นั่ง จองตั๋วเครื่องบิน จองตั๋วละคร จองตั๋วภาพยนตร์.

          สำรองที่นั่ง หมายความว่า จัดที่นั่งเผื่อไว้ เช่น ขสมก. สำรองที่นั่งไว้ให้พระภิกษุบนรถโดยสารประจำทาง เพื่อว่าเมื่อพระภิกษุขึ้นรถโดยสารประจำทางจะได้มีที่ให้พระภิกษุนั่ง. ที่นั่งนั้นเรียกว่า ที่นั่งสำรองสำหรับพระภิกษุ.

          สำรอง อาจหมายถึง เตรียมเผื่อไว้ใช้ เมื่อของจริงหรือตัวจริงใช้การไม่ได้ เช่น นักกีฬาตัวสำรอง  คือ นักกีฬาที่เตรียมไว้สำหรับเล่นแทนนักกีฬาตัวจริง หากนักกีฬาตัวจริงเกิดเจ็บป่วยหรือติดขัดด้วยธุระอื่นทำให้ลงแข่งไม่ได้. เงินสำรอง  คือเงินที่เตรียมไว้เผื่อต้องใช้เงินมากกว่าเงินที่กะไว้เดิม.

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล  ราชบัณฑิต  ประเภทวรรณศิลป์  สาขาวิชาภาษาไทย สำนักศิลปกรรม