ชอล์ก โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

ชอล์ก

          ชอล์ก (ช้อก)  หมายถึง หินแร่ชนิดหนึ่ง ซึ่งเกิดจากการรวมตัวของซากสัตว์ พืช และเปลือกหอยในทะเล มีแคลเซียมคาร์บอเนตผสมอยู่มาก. หินชอล์กผุกร่อนได้ง่ายจึงมักทำให้ภูเขาที่มีหินชอล์ก เกิดหินงอก หินย้อย กลายเป็นสิ่งที่งดงามตามธรรมชาติ.

          คำว่า ชอล์ก มาจากคำภาษาอังกฤษว่า chalk.

          ชอล์ก เป็นคำเรียกวัสดุสีขาวที่ใช้เขียนกระดานดำด้วย. ชอล์กเขียนกระดานทำจากแคลเซียมซัลเฟตซึ่งได้จากเกลือจืด หรือยิปซัม ผสมน้ำ. ชอล์ก คำนี้ก็มาจากคำภาษาอังกฤษว่า chalk เช่นเดียวกัน.

          ในภาษาไทย พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถานพุทธศักราช ๒๕๔๒ กำหนดให้เขียนว่า ชอล์ก ออกเสียงกันทั่วไปว่า ช้อก.

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล  ราชบัณฑิต  ประเภทวรรณศิลป์  สาขาวิชาภาษาไทย สำนักศิลปกรรม

เจ้านาย โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

เจ้านาย

          เจ้านาย เป็นคำที่ใช้หมายถึง พระเจ้าแผ่นดินและพระบรมวงศานุวงศ์ทุกพระองค์ ตลอดจนถึงผู้ที่เป็นเชื้อสายของพระเจ้าแผ่นดินด้วย เช่น ในตำราราชาศัพท์ ซึ่งสำนักงานเสริมสร้างเอกลักษณ์ของชาติ สำนักเลขาธิการนายกรัฐมนตรี กล่าวว่า คำราชาศัพท์เป็นคำที่ใช้สำหรับกับพระราชาและเจ้านาย.

          คำว่า เจ้านาย ในที่นี้หมายถึงพระบรมวงศานุวงศ์ทั้งหมดที่ต้องใช้ราชาศัพท์ด้วย แต่ไม่ได้รวมพระเจ้าแผ่นดิน คือ รวมตั้งแต่สมเด็จพระอัครมเหสีลงมาจนถึงผู้ที่มีอิสริยศักดิ์เป็นหม่อมเจ้า.

          นอกจากนี้ คำว่า เจ้านาย ยังใช้หมายถึง ผู้เป็นนาย หรือผู้บังคับบัญชาซึ่งอาจเป็นคนธรรมดาไม่ใช่เจ้าหรือผู้ที่มีเชื้อพระเจ้าแผ่นดิน เช่น วันนี้เจ้านายวานให้ไปรับลูกที่โรงเรียน.

          คำว่า เจ้านาย ที่ใช้หมายถึงพระประยูรญาติของพระเจ้าแผ่นดินและผู้เป็นนาย หรือผู้บังคับบัญชา จะใช้ในภาษาที่ไม่เป็นทางการ คือใช้เฉพาะในภาษาพูดหรือภาษาที่ใช้ลำลองเท่านั้น.

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล  ราชบัณฑิต  ประเภทวรรณศิลป์  สาขาวิชาภาษาไทย สำนักศิลปกรรม

ต่อหน้า โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

ต่อหน้า

          ต่อหน้า เมื่อเป็นราชาศัพท์ ใช้ว่า ต่อพระพักตร์ เฉพาะพระพักตร์ หน้าพระที่นั่ง หรือหน้าที่นั่ง เช่น ทหารราชองครักษ์ทั้งหมดกล่าวคำถวายสัตย์ปฏิญาณต่อพระพักตร์พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว. เขาตื่นเต้นจนพูดอะไรไม่ถูกเมื่อยืนอยู่เฉพาะพระพักตร์. พระยาแรกนาคุกเข่าลงถวายบังคมเฉพาะพระพักตร์พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว. การแสดงละครอิงประวัติศาสตร์ครั้งนี้เป็นการแสดงหน้าพระที่นั่ง. กองทัพเรือจัดกาชาดคอนเสิร์ตหน้าที่นั่งเป็นประจำทุกปี .

          คำราชาศัพท์ที่มีความหมายว่า ต่อหน้า ใช้ว่า ต่อพระพักตร์ เฉพาะพระพักตร์ หน้าพระที่นั่ง หรือหน้าที่นั่ง.

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล  ราชบัณฑิต  ประเภทวรรณศิลป์  สาขาวิชาภาษาไทย สำนักศิลปกรรม

ญาติธรรม โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

ญาติธรรม

         คำว่า ญาติธรรม (ยาด-ติ-ทำ)  ประกอบด้วยคำว่า ญาติ กับ ธรรม.

         ญาติ หมายถึง คนในวงศ์วานที่ยังนับรู้กันได้ว่ามีความเกี่ยวข้องผูกพันกันทางสายเลือด หรือทางการแต่งงาน เช่นในคำว่า วงศาคณาญาติ ญาติพี่น้อง เครือญาติ.

         คำว่า ธรรม หมายถึง คำสอนในศาสนา หลักประพฤติปฏิบัติในศาสนา เช่น พุทธศาสนิกชนฟังธรรมเป็นนิจ.

         ญาติธรรม หมายถึง ผู้ที่นับถือเป็นญาติกันเนื่องจากมีกิจกรรมทางศาสนาร่วมกัน เช่น ฟังธรรมหรือปฏิบัติธรรมด้วยกัน เกื้อกูลกันด้วยธรรมะ จึงเกิดความผูกพันกันประดุจญาติ เช่น คุณสมศรีกับคุณป้าเจียมไปนั่งสมาธิที่วัดเดียวกันทุกวันพระ ได้คุยกันเรื่องธรรมะเสมอ ๆ จึงนับถือกันว่าเป็น ญาติธรรม.

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล  ราชบัณฑิต  ประเภทวรรณศิลป์  สาขาวิชาภาษาไทย สำนักศิลปกรรม

ชีปะขาว โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

ชีปะขาว

          คำว่า ชีปะขาว พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. ๒๕๔๒ ให้ความหมายว่า นักบวชนุ่งขาว. คำนี้ สันนิษฐานว่า มาจากคำว่า ชีผ้าขาว.

          ชี ในที่นี้เป็นคำที่คนไทยโบราณใช้เป็นคำเรียกนักบวชชายทั่วไปด้วยความยกย่อง. ชีผ้าขาว ต่อมากร่อนลงเป็นคำว่า ชีผขาว. มีหลักฐานปรากฎอยู่ในเรื่องมหาชาติคำหลวง ตอนพรานเจตบุตรบริภาษชูชกว่า มีเจตนาร้ายแล้วยังแกล้งทำตัวเป็นคนถือศีล “ด่งงชีผขาว”. ต่อมา ชีผขาว จึงกลายเป็น ชีปะขาว อย่างที่ใช้กันอยู่ในปัจจุบัน.

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล  ราชบัณฑิต  ประเภทวรรณศิลป์  สาขาวิชาภาษาไทย สำนักศิลปกรรม

เจ้าคุณ โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

เจ้าคุณ

          เจ้าคุณ แต่เดิมเป็นคำนำหน้านามผู้มีบรรดาศักดิ์ฝ่ายในที่ได้ทรงพระกรุณาพระราชทานยศ เป็น เจ้าคุณ เช่น เจ้าคุณคลี่ เจ้าคุณแสง.

          เจ้าคุณ เป็นคำลำลองที่ใช้เป็นสรรพนามบุรุษที่สองและบุรุษที่สามสำหรับผู้ที่มีบรรดาศักดิ์เป็น พระยา เช่น พูดกับพระยาอนุมานราชธน ว่า เจ้าคุณอนุมาน  กล่าวถึง พระยาศรีสุนทรโวหารว่า เจ้าคุณศรีสุนทรโวหาร.

          นอกจากนี้ คำว่า เจ้าคุณ ยังใช้เป็นสรรพนามบุรุษที่สองและบุรุษที่สามสำหรับพระเถระชั้นพระราชาคณะด้วย เช่น กล่าวถึง พระปริยัติโมลี ว่า เจ้าคุณปริยัติโมลี.

          คำว่า เจ้าคุณ ที่เป็นคำลำลอง ใช้ได้แต่ในภาษาพูด. เมื่อเป็นภาษาทางการต้องใช้ชื่อที่เป็นตำแหน่งทางการของแต่ละคำ จะใช้ว่าเจ้าคุณไม่ได้.

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล  ราชบัณฑิต  ประเภทวรรณศิลป์  สาขาวิชาภาษาไทย สำนักศิลปกรรม