ตอร์ปิโด โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

ตอร์ปิโด

          ตอร์ปิโด (ตอ-ปิ-โด) คือ อาวุธทางเรือชนิดหนึ่ง รูปร่างเป็นท่อนกลมยาว ปลายมีลักษณะแหลม ซึ่งเมื่อยิงหรือปล่อยไปในน้ำแล้วจะวิ่งไปใต้น้ำด้วยแรงขับในตัวเอง ตามทิศทาง ระดับความลึก และความเร็วที่ได้ตั้งไว้. เมื่อตอร์ปิโดเข้าชนเป้า ดินระเบิดซึ่งบรรจุไว้ภายในจะระเบิดทำลายเป้านั้นทันที.

          คำว่า ตอร์ปิโด เป็นคำทับศัพท์คำภาษาอังกฤษ ว่า Torpedo ซึ่งเป็นชื่ออาวุธที่ได้ชื่อมาจากชื่อปลา.ปลา torpedo คือ ปลากระเบนไฟฟ้า เป็นปลาทะเลที่มีพิษร้ายแรงมาก. ในภาษาไทย คำนี้กำหนดให้เขียนว่า ตอร์ปิโด.

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล  ราชบัณฑิต  ประเภทวรรณศิลป์  สาขาวิชาภาษาไทย สำนักศิลปกรรม

กินข้าวหม้อเดียวกัน โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

กินข้าวหม้อเดียวกัน

          กินข้าวหม้อเดียวกัน แปลว่า กินข้าวจากหม้อที่หุงข้าวใบเดียวกัน. 

         คนที่กินข้าวจากหม้อใบเดียวกัน ถือเป็นคนครอบครัวเดียวกัน ไม่ว่าจะเป็นครอบครัวขนาดเล็กที่มีเพียงพ่อแม่กับลูก ครอบครัวขยายที่รวมปู่ย่าตายายพี่ป้าน้าอา หรือครอบครัวที่รวมข้าทาสบริวารตลอดจนคนงานที่อยู่ในบ้านนั้น. 

         เมื่อนำมาใช้เป็นสำนวน กินข้าวหม้อเดียวกัน จะมีความหมายว่า คนในคณะเดียวกัน กลุ่มเดียวกัน เช่น คณะลิเก คณะดนตรี ซึ่งผู้ที่แสดงด้วยกันมักต้องเดินทางกินนอนด้วยกันเหมือนคนในครอบครัวเดียวกัน จึงมักรักใคร่กลมเกลียว ช่วยเหลือเกื้อกูลกัน เช่นเดียวกับคนในครอบครัวเดียวกัน.

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล  ราชบัณฑิต  สำนักศิลปกรรม ราชบัณฑิตยสถาน

แคราย โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

แคราย

          แคราย ชื่อตำบลหนึ่งในกรุงเทพมหานคร มีถนนตัดกันสองสาย คือ ถนนติวานนท์ กับ ถนนงามวงศ์วาน เรียกว่า สี่แยกแคราย.

         ที่แห่งนี้มักเขียนเป็น *แคลาย ด้วยความเข้าใจผิดว่า เป็นชื่อต้นแคชนิดที่มีใบหรือดอกเป็นลาย ทำนองเดียวกับต้นประดู่ ซึ่งมีประดู่ลาย. แต่ ต้นแค นั้น ไม่มีต้นแคชนิดใบลายหรือดอกลาย มีแต่ แคขาว แคแดง แคแสด.

         ชื่อตำบลนี้แต่เดิมมาใช้ว่า แคราย หมายถึงตำบลที่มีต้นแคเรียงรายกันไป จึงควรเขียนให้ถูกต้องและออกเสียงให้ถูกต้องด้วย. อนึ่ง ชื่อ แคราย นอกจากจะเป็นชื่อสี่แยกดังกล่าวแล้ว ยังปรากฏเป็นชื่อเดิมของวัดเสมียนนารีด้วย . มีหลักฐานปรากฏในโฉนดที่ดินซึ่งออกในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว

         (*อ้างตามหนังสือราชบัณฑิตยสถานที่ รถ ๐๐๐๒/๘๕๓๕ ลงวันที่ ๑๙ กันยายน ๒๕๔๓)

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล  ราชบัณฑิต  ประเภทวรรณศิลป์  สาขาวิชาภาษาไทย สำนักศิลปกรรม

คร่ำ โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

คร่ำ

          คร่ำ เป็นคำเรียกวิธีการฝังเส้นเงินหรือเส้นทองเป็นลวดลายประดับบนผิวเหล็ก และเรียกเหล็กที่ฝังเส้นเงินเส้นทองนั้นว่า คร่ำ ด้วย เช่น ใบดาบคร่ำทอง กริชคร่ำทอง ปืนคร่ำเงินคร่ำทอง.

          เหล็กคร่ำทองแบบนี้ในภาษาอังกฤษ เรียกว่า Damascene เพราะเป็นแบบที่ได้มาจากเมือง ดามัสกัส. ภาษาไทยเรียกว่า คร่ำ.

          วิธีการคร่ำนั้น ช่างจะสักผิวเหล็กด้วยสิ่ว ไล่เฉียงไปมาทั้ง ๘ ทิศ ทำให้ผิวเหล็กเป็นละอองฟูขึ้น แล้วก็เอาเส้นทองซึ่งชักเลียดจนเป็นเส้นเล็ก ใช้ปากคีบจับวางให้เป็นเส้นลายตามต้องการ ใช้สิ่วหน้าตัดกดย้ำให้ติดกับเหล็ก กดให้แน่นและเรียบ. คร่ำเป็นศิลปะที่งดงามแบบหนึ่ง.

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล  ราชบัณฑิต  ประเภทวรรณศิลป์  สาขาวิชาภาษาไทย สำนักศิลปกรรม

ขึ้นคาน โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

ขึ้นคาน

          ขึ้นคาน เป็นสำนวน หมายความถึง หญิงที่มีอายุเลยวัยสาวแล้วแต่ยังไม่ได้แต่งงาน. เป็นคำที่มีนัยตำหนิเล็กน้อย. เพราะแต่โบราณมานิยมให้ผู้หญิงแต่งงานเพื่อให้มีผู้ดูแลและป้องกันภัย. ผู้หญิงที่ไม่แต่งงานอาจจะเป็นเพราะหาผู้ที่คู่ควรหรือถูกใจไม่ได้ เช่น เพื่อนเราคนนี้คงจะขึ้นคานแน่ ๆ อายุเกือบ ๕๐ แล้ว ยังไม่พบใครถูกใจเลย .

          คำว่า ขึ้นคาน เป็นสำนวนมาจากการเรียกเรือที่ยกขึ้นพาดไว้บนคานเพื่อซ่อมรอยรั่ว ยาชัน ทาน้ำมันใหม่. ในตอนนั้นเรือจึงใช้ประโยชน์ไม่ได้ ค้างเติ่งอยู่บนคาน. ต่อมาจึงนำคำว่า ขึ้นคาน มาเปรียบกับหญิงที่มีอายุมากและอยู่เป็นโสด. คานคำนี้ไม่มีส่วนเกี่ยวข้องกับไม้คานที่ใช้คู่กับสาแหรกใช้หาบของ.

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล  ราชบัณฑิต  ประเภทวรรณศิลป์  สาขาวิชาภาษาไทย สำนักศิลปกรรม