จุติ โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

จุติ

          จุติ (จุด-ติ)  เป็นคำกริยา มาจากคำภาษาบาลีว่า จุติ แปลว่า เคลื่อน หมายถึงการที่เทวดาเปลี่ยนจากสภาพหนึ่งมาเป็นอีกสภาพหนึ่ง เป็นกริยาของเทวดาที่เสวยสุขอยู่บนสวรรค์จนหมดอายุการเป็นเทวดาแล้วจะเปลี่ยนสภาพลงมาเกิดเป็นมนุษย์ เช่น พระนางผุสดีจุติจากสวรรค์ชั้นดุสิตลงมาเกิดเป็นมเหสีพระเจ้ากรุงสญชัย.

          คำว่า จุติ ใช้เฉพาะการที่เทวดาเคลื่อนจากภพที่สูงกว่าลงมาบังเกิดในภพที่ต่ำกว่า เป็นกิริยาของเทวดาโดยเฉพาะ ไม่ใช้กับผู้อื่น. ถ้าจะใช้ว่า มนุษย์จุติไปเกิดเป็นเทวดา ใช้ไม่ได้.

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล  ราชบัณฑิต  ประเภทวรรณศิลป์  สาขาวิชาภาษาไทย สำนักศิลปกรรม

ตัดหน้าฉาน โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

ตัดหน้าฉาน

          ตัดหน้าฉาน หมายถึง เดิน หรือ คลานผ่านหน้าพระที่นั่งโดยตัดตรงจากขวามาซ้ายหรือจากซ้ายมาขวา. เป็นกิริยาที่กระทำไม่ได้เป็นอันขาด. ถ้าจำเป็นต้องทำ ให้เดินหรือคลาน แฉลบให้ห่างออกไป หรือมิฉะนั้นให้อ้อมทางด้านหลัง.

          การตัดหน้ากระบวนเสด็จพระราชดำเนินในระยะกระชั้น ก็เรียกว่า ตัดหน้าฉาน เป็นสิ่งที่ทำไม่ได้ เช่นเดียวกัน. การตัดหน้ากระบวน แม้เป็นกระบวนอื่น ๆ ก็เป็นกิริยาที่ไม่สมควร. เช่นเดียวกับการเดินผ่านหน้าผู้ใหญ่ก็เป็นกิริยาที่ไม่สุภาพ. การเดินตัดหน้าหรือผ่านคนที่กำลังพูดกันอยู่ก็ไม่ควรกระทำ.

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล  ราชบัณฑิต  ประเภทวรรณศิลป์  สาขาวิชาภาษาไทย สำนักศิลปกรรม

เก้าอี้ โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

เก้าอี้

          เก้าอี้ เป็นชื่อเครื่องเรือนอย่างหนึ่ง เป็นที่สำหรับรองนั่ง ปรกติมีขา ๔ ขา มีพนักพิง ยกเคลื่อนที่ได้. ปัจจุบันมีการทำเก้าอี้ด้วยวัสดุต่าง ๆ เช่น ไม้ พลาสติก ทองเหลือง และอาจปรับแต่งให้มีรูปทรงแปลก ๆ ออกไป เช่น เป็นเก้าอี้นอน เก้าอี้โยก. 

          เก้าอี้เป็นเครื่องเรือนที่ได้รับมาจากจีน. เครื่องสำหรับรองนั่งที่เป็นของไทย คือ ม้านั่ง ซึ่งมีลักษณะต่างจากเก้าอี้ตรงที่ม้านั่งมักจะไม่มีพนักพิง. ม้านั่งอาจทำเตี้ย ๆ เช่น ม้านั่งของแม่ค้านั่งขายของตามริมถนน. ม้านั่งอาจทำไม่ให้เคลื่อนย้ายได้. 

          คำว่า เก้าอี้ เป็นคำที่รับมาจากคำภาษาจีนแต้จิ๋ว. โดยปรกติคนไทยสร้างบ้านเรือนบนเสาสูง เมื่อขึ้นเรือนแล้วก็นั่งบนพื้นหรือบนเสื่อ ไม่ต้องมีเก้าอี้. คนจีนสร้างบ้านบนพื้นดินจึงต้องมีเก้าอี้ไว้นั่ง. ไทยรับคำที่เกี่ยวกับเครื่องเรือนจากจีนมาใช้หลายคำ นอกจากคำว่า เก้าอี้ แล้ว คำว่า ตู้ โต๊ะ ก็มาจากภาษาจีนด้วย.

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล  ราชบัณฑิต  สำนักศิลปกรรม ราชบัณฑิตยสถาน

เขตพระราชฐานในพระบรมมหาราชวัง

เขตพระราชฐานในพระบรมมหาราชวัง

          ภายในพระบรมมหาราชวังปัจจุบัน แบ่งเขตพระราชฐานเป็น ๓ ชั้น คือ พระราชฐานชั้นนอก พระราชฐานชั้นกลาง และพระราชฐานชั้นใน. ระหว่างพระราชฐานแต่ละชั้นมีกำแพงหรืออาคารกั้น.

          พระราชฐานชั้นนอก  คือส่วนซึ่งเป็นที่ตั้งของหน่วยราชการต่าง ๆ และที่ทำการของทหารรักษาพระราชวัง เรียกว่า ฝ่ายหน้า .

          พระราชฐานชั้นกลาง  คือส่วนซึ่งเป็นพระมหาปราสาท และพระราชมนเทียรทั้งหมด เป็นที่ซึ่งเคยเป็นที่ประทับของพระเจ้าแผ่นดิน ปัจจุบันเป็นที่ประกอบพระราชพิธีต่าง ๆ.

          พระราชฐานชั้นใน  คือพระตำหนักและตำหนักต่าง ๆ ซึ่งเป็นที่ประทับของพระมเหสี พระราชธิดา และเป็นที่อยู่ของเจ้าจอมมารดา เจ้าจอมและข้าราชการหญิง ซึ่งเรียกว่า ฝ่ายใน .

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล  ราชบัณฑิต  ประเภทวรรณศิลป์  สาขาวิชาภาษาไทย สำนักศิลปกรรม

ขอบใจ ขอบคุณ ขอบพระคุณ โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

ขอบใจ ขอบคุณ ขอบพระคุณ

         เมื่อใครคนหนึ่งให้สิ่งของแก่เรา หรือช่วยเหลือเรา เราจะแสดงความรู้สึกสำนึกในบุญคุณผู้นั้น ด้วยการกล่าวคำว่า ขอบใจ ขอบคุณ หรือ ขอบพระคุณ.

         ขอบใจ  ใช้พูดกับคนที่เด็กกว่า ฐานะต่ำกว่า หรือ ผู้ที่เสมอกัน. เราขอบใจในน้ำใจที่เขามีต่อเรา.

         ขอบคุณ  ใช้พูดกับคนที่เป็นผู้ใหญ่ หรือมีอาวุโสมากกว่าเรา ผู้ที่ควรให้ความเคารพนับถือ และใช้เป็นคำสุภาพทั่วไป.

         ถ้าเป็นผู้ใหญ่ที่ควรเคารพมาก ๆ หรือเป็นผู้ที่มีคุณวุฒิ วัยวุฒิ ชาติวุฒิ สูง ควรใช้คำว่า ขอบพระคุณ .

         เราไม่ใช้ขอบพระคุณกับคนที่เด็กกว่า และไม่ใช้ขอบใจกับคนที่เป็นผู้ใหญ่กว่าเรา. การใช้คำในภาษาไทย นอกจากจะให้ถูกต้องตามความหมายและหน้าที่ทางไวยากรณ์แล้ว ยังต้องใช้ให้ถูกต้องตามฐานะของบุคคลด้วย.

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล  ราชบัณฑิต  ประเภทวรรณศิลป์  สาขาวิชาภาษาไทย สำนักศิลปกรรม

ค็อกเทล โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

ค็อกเทล

          ค็อกเทล (ค็อก-เทล)  เป็นคำทับศัพท์ภาษาอังกฤษว่า cocktail ซึ่งเป็นคำเรียกวิธีการเลี้ยงอาหารแบบหนึ่งตามวัฒนธรรมของชาวตะวันตก. ของที่เลี้ยงมีค็อกเทลเป็นเครื่องดื่มหลัก.

          เครื่องดื่มที่มีชื่อว่า ค็อกเทล คือ เครื่องดื่มซึ่งเป็นน้ำผลไม้ผสมสุรา เช่น ยิน. มีเครื่องดื่มชนิดอื่นให้แขกเลือกได้ตามที่ชอบด้วย. แขกที่มาในงานจะดื่มเครื่องดื่มตามที่ตนชอบ มีของแกล้มซึ่งจัดไว้บนโต๊ะให้แขกหยิบกินเอง. จุดประสงค์ก็เพื่อให้แขกได้เดินไปมา ทำให้ทักทายกันได้สะดวก. ในการกินเลี้ยงแบบค็อกเทลจึงไม่ควรยืนอยู่ที่โต๊ะวางของแกล้มนาน ๆ เมื่อหยิบสิ่งที่ต้องการรับประทานได้แล้วควรถอยออกมาให้ผู้อื่นเข้าไปหยิบอาหารบ้าง.

          ปัจจุบันมักเรียกการเลี้ยงค็อกเทล ว่า การเลี้ยงรับรอง เช่น จัดการเลี้ยงรับรองเพื่อฉลองงานสมรส.

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล  ราชบัณฑิต  ประเภทวรรณศิลป์  สาขาวิชาภาษาไทย สำนักศิลปกรรม