หับเผย โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

หับเผย

          หับเผย หมายถึง แผงที่ใช้ปิดเปิดฝาเรือน ทำด้วยไม้จริงหรือไม้ไผ่สาน มีไม้หุ้มขอบเพื่อให้แข็งแรง. แผงนี้จะติดกับคานให้เปิดขึ้นแล้วใช้ไม้ค้ำ. โรงเรือนหลังเล็ก ๆ ที่สร้างฝาผนังให้เปิดออกแล้วใช้ไม้ค้ำได้ ก็เรียกว่า เรือนหับเผย. ที่คุมขังนักโทษโบราณ อาจจะสร้างเป็นหับเผยด้วย เช่น ตอนที่ขุนแผนติดคุก ก็กล่าวว่าอยู่ที่หับเผย.

          คำว่า หับเผย ประกอบด้วยคำว่า หับ กับ เผย. หับ แปลว่า ปิด. เผย แปลว่า เปิด. หับเผย แปลว่า แผงที่ปิดเปิดได้. ปัจจุบันเราไม่ค่อยเห็นหับเผยหรือเรือนหับเผย แต่ยังมีชื่อ ถนนหน้าหับเผย.  ถนนนี้อยู่ระหว่างศาลยุติธรรมกับศาลหลักเมือง ในกรุงเทพมหานคร.

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล ราชบัณฑิต สำนักศิลปกรรม ราชบัณฑิตยสถาน

ออกอากาศ โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

ออกอากาศ

          ออกอากาศ เป็นคำกริยา หมายถึง ส่งคลื่นเสียงและภาพให้แพร่ออกไปเป็นคลื่นวิทยุกระจายเสียง หรือวิทยุโทรทัศน์ เพื่อให้ผู้ที่มีเครื่องรับคลื่นนั้น ๆ รับคลื่นเสียงและภาพได้ เช่น เขากำลังออกอากาศรายการความรู้เพื่อเกษตรกร รายการที่กำลังออกอากาศอยู่นี้เป็นรายการที่ให้ความรู้แก่คนทั่วไป. รายการที่ใช้คำพูดหยาบคายไม่ควรให้ออกอากาศ.  ที่สถานีส่งวิทยุกระจายเสียงหรือสถานีส่งวิทยุโทรทัศน์จะมีเครื่องมือสำหรับส่งคลื่นวิทยุและคลื่นวิทยุโทรทัศน์ให้แพร่ออกไปโดยมีความถี่คลื่นตามที่กำหนดไว้. ผู้ที่มีเครื่องรับซึ่งตั้งความถี่ตรงกับความถี่ของคลื่นที่ส่งไป ก็จะรับคลื่นนั้นได้. การส่งคลื่นวิทยุดังกล่าวนี้เรียกเป็นศัพท์ว่า ออกอากาศ.

ผู้เขียน ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล ราชบัณฑิต สำนักศิลปกรรม ราชบัณฑิตยสถาน

เสด็จ โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

เสด็จ

          เสด็จ (สะ-เด็ด)  เป็นคำราชาศัพท์ที่ใช้ประกอบกับคำหลายคำ คำว่า เสด็จ เป็นคำที่มาจากภาษาเขมรว่า เสฺฏจ แปลว่า พระมหากษัตริย์. เสฺฎจ แผลงเป็น สมฺเฏจ ใช้เป็นคำนำหน้าพระนามพระมหากษัตริย์ เช่น สมฺเฎจพฺระนโรดม ตรงกับที่ในภาษาไทยใช้ว่า สมเด็จ.

          ไทยนำคำว่า เสด็จ มาใช้หลายความหมาย เช่น ใช้เป็นคำนำหน้ากริยาราชาศัพท์ เช่น เสด็จประพาส  แปลว่า ไปเที่ยว ไปเยือน เสด็จพระราชสมภพ  แปลว่า เกิด เสด็จเถลิงถวัลยราชสมบัติ  หรือ เสด็จผ่านพิภพ  แปลว่า ขึ้นครองราชสมบัติ เป็นต้น.

          คำว่า เสด็จพระราชดำเนิน  แปลว่า ไป มา เดินทาง มักมีคำกริยาอื่นตามหลังให้ได้ความชัดเจน เช่น เสด็จพระราชดำเนินไปทรงเยี่ยมราษฎร. เสด็จพระราชดำเนินมาเสด็จพระราชดำเนินตรวจพลสวนสนาม. เสด็จพระราชดำเนินโดยกระบวนรถพระที่นั่ง.

ผู้เขียน ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล ราชบัณฑิต สำนักศิลปกรรม ราชบัณฑิตยสถาน

อารมณ์บูด โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

อารมณ์บูด

          อารมณ์บูด เป็น สำนวน หมายความว่า อารมณ์ไม่ดี. สำนวนนี้เลือนมาจากสำนวนเดิมว่า อารมณ์เสีย แปลว่า โกรธ ขัดเคืองใจ หงุดหงิด ตรงกันข้ามกับสำนวนว่า อารมณ์ดี. ต่อมาเปลี่ยนคำว่า เสีย เป็น บูด เพื่อให้เข้ากับหน้าตาของคนที่มีอารมณ์เสีย ซึ่งมักจะบูดบึ้ง และเปลี่ยนคำว่า เสีย เป็น บูด โดยเทียบเคียงกับอาหารด้วย. อารมณ์เสีย จึงกลายเป็นอารมณ์บูด เช่น ใครไปทำอะไรเขา เขาจึงได้อารมณ์บูดแต่เช้าอย่างนี้.

          มีสำนวนภาษาปากอีกสำนวนหนึ่ง มีความหมายว่า อารมณ์เสีย เช่นเดียวกัน คือ สำนวน ลมบ่จอย เป็นสำนวนในภาษาถิ่นเหนือ เช่น พูดว่า วันนี้ทำไมลมบ่จอย ไม่พอใจใครหรือ.

ผู้เขียน ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล ราชบัณฑิต สำนักศิลปกรรม ราชบัณฑิตยสถาน

หวาน โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

หวาน

          หวาน หมายถึง รสอย่างรสน้ำตาล น้ำผึ้ง รสขนมที่ใส่น้ำตาล เช่น ทองหยิบ ลูกตาลเชื่อม เป็นต้น ซึ่งรวมเรียกกันว่า ของหวาน. รสหวาน เป็นรสที่คนชอบ.

          มักใช้เปรียบสิ่งที่น่าพอใจ เช่น เปรียบอาการยิ้มที่ยิ้มอย่างเต็มอกเต็มใจ ว่า ยิ้มหวาน.  เปรียบดวงตาที่หยาดเยิ้มมีประกายสดใสมีแววรักใคร่ว่า ตาหวาน  เรียกดวงตาที่มองด้วยแววรักใคร่ ว่า ทำตาหวาน.  เรียกเสียงที่ใสไพเราะชวนฟังว่า เสียงหวาน.  เปรียบถ้อยคำที่ไพเราะว่า คำหวาน  หรือคำที่หวานหู.  เรียกคนที่พูดเพราะพูดคำที่ผู้ฟังพอใจ ว่า ปากหวาน.

          การพูดเพราะเป็นสิ่งที่ดี ปากหวานก็เป็นสิ่งที่ดี แต่เมื่อพูดเพราะพูดหวานแล้วต้องคิดและทำสิ่งที่ดีด้วย.

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล ราชบัณฑิต สำนักศิลปกรรม ราชบัณฑิตยสถาน

 

สงกรานต์ โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

สงกรานต์

          สงกรานต์ (สง-กฺราน)  หมายถึง เวลาที่กำหนดไว้เป็นประเพณีเพื่อทำบุญและมีการรื่นเริงเนื่องในการขึ้นปีใหม่ทางจันทรคติ แต่กำหนดตามสุริยคติให้ตรงกับวันที่ ๑๓ เมษายน.

          คำว่า สงกรานต์ มาจากคำภาษาสันสกฤตว่า สงฺกฺรานฺติ แปลว่า ก้าว หมายถึง การที่พระอาทิตย์ก้าวจากราศีหนึ่งเข้าสู่อีกราศีหนึ่ง. สงกรานต์เกิดขึ้นทุกเดือน. สงกรานต์ตอนสิ้นปี คือเมื่อดวงอาทิตย์เคลื่อนจากราศีมีนเข้าสู่ราศีเมษ เรียกว่า มหาสงกรานต์.

          ตามประเพณีไทย สงกรานต์เป็นวันที่ชาวไทยจะทำบุญ สรงน้ำพระพุทธรูป สรงน้ำพระภิกษุ รดน้ำอาบน้ำญาติผู้ใหญ่ นำเสื้อผ้าใหม่มาให้ญาติผู้ใหญ่ และมีการละเล่นรื่นเริงกันอย่างสนุกสนาน.

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล ราชบัณฑิต สำนักศิลปกรรม ราชบัณฑิตยสถาน