ขึ้นหน้าขึ้นตา โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

ขึ้นหน้าขึ้นตา

          ขึ้นหน้าขึ้นตา หมายความว่า มีชื่อเสียง เช่น ผลไม้ที่ขึ้นหน้าขึ้นตาของหมู่บ้านเราก็มีแต่ชมพู่กับกระท้อน . อาหารที่ขึ้นหน้าขึ้นตาของเมืองตรังก็คือหมูย่าง .

         คำว่า ขึ้นหน้าขึ้นตา ประกอบด้วยคำว่า ขึ้น  กับ คำว่า หน้าตา แล้วขยายเป็น คำว่า ขึ้นหน้าขึ้นตา  เพื่อให้ได้จังหวะคำสี่พยางค์ซึ่งเป็นที่นิยมในภาษาไทย.

         หน้าตามีความสัมพันธ์กับชื่อเสียงเกียรติยศ ถ้าได้รับการยกย่องก็เรียกว่า ได้หน้าได้ตา  หรือ มีหน้ามีตา  ต้องการแสดงหน้าตาให้คนเห็น. ถ้าเสื่อมเสียชื่อเสียงก็ไม่อยากให้ใครเห็นหน้า.

         ขึ้นหน้าขึ้นตา จึงหมายถึง ทำให้มีหน้าตา ทำให้เป็นที่รู้จัก มักใช้กับผลิตผลประจำแต่ละถิ่น จะเป็นผลิตผลทางการเกษตร งานช่างฝีมือ งานอุตสาหกรรม หรืองานบุญ งานประเพณี ก็ได้.

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล  ราชบัณฑิต  ประเภทวรรณศิลป์  สาขาวิชาภาษาไทย สำนักศิลปกรรม

ขัดสมาธิ โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

ขัดสมาธิ

          ขัดสมาธิ (ขัด-สะ-หฺมาด ) เป็นท่านั่งราบกับพื้นพับขาทั้งสองข้าง  เข่าทั้งสองแบะลงให้เท้าทั้งสองไขว้กันอยู่ เท้าข้างหนึ่งจะซ่อนอยู่หลังเท้าอีกข้างหนึ่ง เป็นท่านั่งขัดสมาธิของคนทั่วไป.

          แต่ท่านั่งขัดสมาธิของพระพุทธรูปนั้นท่าหนึ่ง เรียกว่า ขัดสมาธิราบ (ขัด-สะ-หฺมาด-ราบ ) จะให้พระบาททั้งสองหงายขึ้น พระบาทขวาวางอยู่บน  พระบาทซ้ายวางอยู่ล่าง.

          อีกท่าหนึ่งเรียกว่า ขัดสมาธิเพชร (ขัด-สะ-หฺมาด-เพ็ด ) เป็นท่านั่งคล้ายกับที่คนทั่วไปเรียกว่า ขัดสมาธิสองชั้น คือท่านั่งขัดสมาธิคล้ายขัดสมาธิราบ พระบาททั้งสองหงายขึ้น ให้พระบาทซ้ายซ้อนอยู่บนพระเพลาขวาชั้นหนึ่ง แล้วยกพระบาทขวาซ้อนขึ้นไปหงายอยู่บนพระเพลาซ้ายอีกชั้นหนึ่ง.

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล  ราชบัณฑิต  ประเภทวรรณศิลป์  สาขาวิชาภาษาไทย สำนักศิลปกรรม

กิ๊บ โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

กิ๊บ

          กิ๊บ เป็นคำเรียกที่หนีบผมเพื่อบังคับผมให้อยู่ในลักษณะที่ต้องการ หรือประดับผมให้ดูงดงาม. กิ๊บทำด้วยโลหะพลาสติก หรือวัสดุอย่างอื่น เรียกว่า กิ๊บหนีบผม หรือ กิ๊บเสียบผม. คำนี้เป็นคำที่รับมาจากคำภาษาอังกฤษว่า (hair) clip. 

          กิ๊บ อีกคำหนึ่งเป็นคำเรียกที่หนีบกระดาษให้อยู่รวมกันเป็นปึก. เป็นคำที่รับมาจากคำว่า (paper) clip ในภาษาอังกฤษเช่นเดียวกัน. บางคนออกเสียงว่า คฺลิป เรียกว่า
คลิปหนีบกระดาษ. 

          กิ๊บ อีกคำหนึ่ง เป็นคำเรียกวัสดุที่ใช้ติดตรงสาบเสื้อเพื่อไม่ให้แยกจากกัน. บางคน เรียกว่า แป๊บ หรือ แป๊ะ ตามเสียงที่เกิดเมื่อกดส่วนทั้งสองของที่ติดเสื้อนั้นให้ติดกัน. 

          คำว่า กิ๊บ ในภาษาไทยจึงมีหลายความหมาย.

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล  ราชบัณฑิต  สำนักศิลปกรรม ราชบัณฑิตยสถาน

โควตา โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

โควตา

          โควตา (โคฺว-ต้า)  หมายถึง จำนวนหรือส่วนที่กำหนดไว้เพื่อให้สิทธิในการดำเนินการอย่างใดอย่างหนึ่ง เช่น โควตาในการรับนักศึกษาที่มีภูมิลำเนาอยู่ในจังหวัดที่มีมหาวิทยาลัยตั้งอยู่. เขาได้รับโควตาในการส่งสินค้าไปขายต่างประเทศ. มหาวิทยาลัยหลายแห่งมีโควตารับนักกีฬาดีเด่นระดับชาติเข้าศึกษาเป็นกรณีพิเศษ.

          คำว่า โควตา เป็นคำที่มาจากภาษาอังกฤษว่า quota พยางค์แรกเป็นเสียงพยัญชนะควบ qu. ในภาษาไทย คำนี้ออกเสียงว่า โคฺว-ต้า. คว ออกเป็นเสียงควบ คฺว

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล  ราชบัณฑิต  ประเภทวรรณศิลป์  สาขาวิชาภาษาไทย สำนักศิลปกรรม

คฤห โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

คฤห

          คฤห (คฺรึ)  เป็นคำเรียกสิ่งปลูกสร้างที่มีลักษณะคล้ายเรือน ตั้งอยู่กลางเรือประเภทเรือพระราชพิธี เป็นเครื่องบังแดดให้แก่ผู้บัญชาการหรือผู้เป็นนายของเรือนั้น.

          เครื่องบังแดดซึ่งเรียกว่า คฤห เป็นหลังคาที่มีชั้นลด คือหลังคาที่มีลักษณะเป็น ๒ ชั้นซ้อนกัน. ชั้นหน้าลดระดับต่ำลงกว่าชั้นหลัง.

          ถ้าเป็นรูปหลังคาชั้นเดียว เรียกว่า กัญญา. เรือที่มีกัญญาก็เรียกว่า เรือกัญญา.

          คำว่า คฤห เป็นคำมาจากภาษาสันสกฤต คฺฤห ในภาษาไทยออกเสียงว่า คฺรึ.

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล  ราชบัณฑิต  ประเภทวรรณศิลป์  สาขาวิชาภาษาไทย สำนักศิลปกรรม

เค้ก โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

เค้ก

          เค้ก คือ ขนมแบบหนึ่งของฝรั่ง ทำด้วยแป้งสาลี ผสมไข่ เนย น้ำตาล เป็นหลัก มีช็อกโกแลต กาแฟ ผลไม้ หรือสิ่งอื่น ๆ ปรุงแต่งให้แปลก ๆ ออกไป อบให้สุก แล้วอาจแต่งหน้าด้วยครีม น้ำตาล หรือผลไม้แห้ง เป็นต้น ให้สวยงาม หรืออาจเขียนรูปหรือข้อความเพื่อสื่อความหมายต่าง ๆ เช่น เค้กวันเกิด เค้กแต่งงาน.

          คำว่า เค้ก เป็นคำทับศัพท์คำภาษาอังกฤษว่า cake. ในภาษาไทย พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พุทธศักราช ๒๕๔๒ กำหนดให้เขียน เค้ก

          คำว่า เค้ก ปัจจุบันได้ขยายความหมายมาหมายถึง ผลประโยชน์ เช่น ในคำว่า แบ่งเค้ก  ซึ่งหมายถึง แบ่งผลประโยชน์กัน.

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล  ราชบัณฑิต  ประเภทวรรณศิลป์  สาขาวิชาภาษาไทย สำนักศิลปกรรม

ขึ้นสมอง โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

ขึ้นสมอง

          ขึ้นสมอง (ขึ้น-สะ-หฺมอง ) แปลว่า ขึ้นไปถึงสมอง ใช้กับอาการของโรค ซึ่งลามหรือมีผลไปถึงสมอง เช่น มาลาเรียขึ้นสมอง ซิฟิลิสขึ้นสมอง .

          เมื่อเป็นสำนวน ขึ้นสมอง หมายความว่า อยู่ในความคิดตลอดเวลา คลั่ง สนใจมากเป็นพิเศษ มักใช้กับสิ่งที่ไม่ก่อประโยชน์ หรือก่อโทษมากกว่าประโยชน์ เช่น เธอนี่หวยขึ้นสมองหรือจ๊ะ วันทั้งวันคิดแต่เรื่องหวยจนไม่เป็นอันทำมาหากิน. แม่คนนี้แบรนด์เนมขึ้นสมอง จะซื้ออะไรก็ต้องดูว่ามีป้ายแบรนด์เนมป้ายยี่ห้อดัง ๆ หรือเปล่า .

          การสนใจสิ่งใดมาก ๆ เป็นสิ่งที่ดีถ้าสิ่งที่สนใจนั้นก่อให้เกิดประโยชน์แก่ตนเอง แก่คนรอบข้าง หรือแก่สังคม เช่น การสนใจทำกิจกรรมต่าง ๆ สนใจประดิษฐ์คิดค้น หรือสร้างสรรค์สิ่งที่เป็นประโยชน์ แต่ถ้าสิ่งที่สนใจจนขึ้นสมองนั้น ทำให้เสียเงินทอง เสียเวลา เช่น การพนันขึ้นสมอง การเชื่อที่งมงายไร้เหตุผลอย่างขึ้นสมอง  ก็จะทำให้ชีวิตไม่มีความสุข.

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล  ราชบัณฑิต  ประเภทวรรณศิลป์  สาขาวิชาภาษาไทย สำนักศิลปกรรม