โควตา โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

โควตา

          โควตา (โคฺว-ต้า)  หมายถึง จำนวนหรือส่วนที่กำหนดไว้เพื่อให้สิทธิในการดำเนินการอย่างใดอย่างหนึ่ง เช่น โควตาในการรับนักศึกษาที่มีภูมิลำเนาอยู่ในจังหวัดที่มีมหาวิทยาลัยตั้งอยู่. เขาได้รับโควตาในการส่งสินค้าไปขายต่างประเทศ. มหาวิทยาลัยหลายแห่งมีโควตารับนักกีฬาดีเด่นระดับชาติเข้าศึกษาเป็นกรณีพิเศษ.

          คำว่า โควตา เป็นคำที่มาจากภาษาอังกฤษว่า quota พยางค์แรกเป็นเสียงพยัญชนะควบ qu. ในภาษาไทย คำนี้ออกเสียงว่า โคฺว-ต้า. คว ออกเป็นเสียงควบ คฺว

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล  ราชบัณฑิต  ประเภทวรรณศิลป์  สาขาวิชาภาษาไทย สำนักศิลปกรรม

คฤห โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

คฤห

          คฤห (คฺรึ)  เป็นคำเรียกสิ่งปลูกสร้างที่มีลักษณะคล้ายเรือน ตั้งอยู่กลางเรือประเภทเรือพระราชพิธี เป็นเครื่องบังแดดให้แก่ผู้บัญชาการหรือผู้เป็นนายของเรือนั้น.

          เครื่องบังแดดซึ่งเรียกว่า คฤห เป็นหลังคาที่มีชั้นลด คือหลังคาที่มีลักษณะเป็น ๒ ชั้นซ้อนกัน. ชั้นหน้าลดระดับต่ำลงกว่าชั้นหลัง.

          ถ้าเป็นรูปหลังคาชั้นเดียว เรียกว่า กัญญา. เรือที่มีกัญญาก็เรียกว่า เรือกัญญา.

          คำว่า คฤห เป็นคำมาจากภาษาสันสกฤต คฺฤห ในภาษาไทยออกเสียงว่า คฺรึ.

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล  ราชบัณฑิต  ประเภทวรรณศิลป์  สาขาวิชาภาษาไทย สำนักศิลปกรรม

เค้ก โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

เค้ก

          เค้ก คือ ขนมแบบหนึ่งของฝรั่ง ทำด้วยแป้งสาลี ผสมไข่ เนย น้ำตาล เป็นหลัก มีช็อกโกแลต กาแฟ ผลไม้ หรือสิ่งอื่น ๆ ปรุงแต่งให้แปลก ๆ ออกไป อบให้สุก แล้วอาจแต่งหน้าด้วยครีม น้ำตาล หรือผลไม้แห้ง เป็นต้น ให้สวยงาม หรืออาจเขียนรูปหรือข้อความเพื่อสื่อความหมายต่าง ๆ เช่น เค้กวันเกิด เค้กแต่งงาน.

          คำว่า เค้ก เป็นคำทับศัพท์คำภาษาอังกฤษว่า cake. ในภาษาไทย พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พุทธศักราช ๒๕๔๒ กำหนดให้เขียน เค้ก

          คำว่า เค้ก ปัจจุบันได้ขยายความหมายมาหมายถึง ผลประโยชน์ เช่น ในคำว่า แบ่งเค้ก  ซึ่งหมายถึง แบ่งผลประโยชน์กัน.

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล  ราชบัณฑิต  ประเภทวรรณศิลป์  สาขาวิชาภาษาไทย สำนักศิลปกรรม

ขึ้นสมอง โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

ขึ้นสมอง

          ขึ้นสมอง (ขึ้น-สะ-หฺมอง ) แปลว่า ขึ้นไปถึงสมอง ใช้กับอาการของโรค ซึ่งลามหรือมีผลไปถึงสมอง เช่น มาลาเรียขึ้นสมอง ซิฟิลิสขึ้นสมอง .

          เมื่อเป็นสำนวน ขึ้นสมอง หมายความว่า อยู่ในความคิดตลอดเวลา คลั่ง สนใจมากเป็นพิเศษ มักใช้กับสิ่งที่ไม่ก่อประโยชน์ หรือก่อโทษมากกว่าประโยชน์ เช่น เธอนี่หวยขึ้นสมองหรือจ๊ะ วันทั้งวันคิดแต่เรื่องหวยจนไม่เป็นอันทำมาหากิน. แม่คนนี้แบรนด์เนมขึ้นสมอง จะซื้ออะไรก็ต้องดูว่ามีป้ายแบรนด์เนมป้ายยี่ห้อดัง ๆ หรือเปล่า .

          การสนใจสิ่งใดมาก ๆ เป็นสิ่งที่ดีถ้าสิ่งที่สนใจนั้นก่อให้เกิดประโยชน์แก่ตนเอง แก่คนรอบข้าง หรือแก่สังคม เช่น การสนใจทำกิจกรรมต่าง ๆ สนใจประดิษฐ์คิดค้น หรือสร้างสรรค์สิ่งที่เป็นประโยชน์ แต่ถ้าสิ่งที่สนใจจนขึ้นสมองนั้น ทำให้เสียเงินทอง เสียเวลา เช่น การพนันขึ้นสมอง การเชื่อที่งมงายไร้เหตุผลอย่างขึ้นสมอง  ก็จะทำให้ชีวิตไม่มีความสุข.

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล  ราชบัณฑิต  ประเภทวรรณศิลป์  สาขาวิชาภาษาไทย สำนักศิลปกรรม

กินข้าวหม้อเดียวกัน โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

กินข้าวหม้อเดียวกัน

          กินข้าวหม้อเดียวกัน แปลว่า กินข้าวจากหม้อที่หุงข้าวใบเดียวกัน. 

         คนที่กินข้าวจากหม้อใบเดียวกัน ถือเป็นคนครอบครัวเดียวกัน ไม่ว่าจะเป็นครอบครัวขนาดเล็กที่มีเพียงพ่อแม่กับลูก ครอบครัวขยายที่รวมปู่ย่าตายายพี่ป้าน้าอา หรือครอบครัวที่รวมข้าทาสบริวารตลอดจนคนงานที่อยู่ในบ้านนั้น. 

         เมื่อนำมาใช้เป็นสำนวน กินข้าวหม้อเดียวกัน จะมีความหมายว่า คนในคณะเดียวกัน กลุ่มเดียวกัน เช่น คณะลิเก คณะดนตรี ซึ่งผู้ที่แสดงด้วยกันมักต้องเดินทางกินนอนด้วยกันเหมือนคนในครอบครัวเดียวกัน จึงมักรักใคร่กลมเกลียว ช่วยเหลือเกื้อกูลกัน เช่นเดียวกับคนในครอบครัวเดียวกัน.

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล  ราชบัณฑิต  สำนักศิลปกรรม ราชบัณฑิตยสถาน

แคราย โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

แคราย

          แคราย ชื่อตำบลหนึ่งในกรุงเทพมหานคร มีถนนตัดกันสองสาย คือ ถนนติวานนท์ กับ ถนนงามวงศ์วาน เรียกว่า สี่แยกแคราย.

         ที่แห่งนี้มักเขียนเป็น *แคลาย ด้วยความเข้าใจผิดว่า เป็นชื่อต้นแคชนิดที่มีใบหรือดอกเป็นลาย ทำนองเดียวกับต้นประดู่ ซึ่งมีประดู่ลาย. แต่ ต้นแค นั้น ไม่มีต้นแคชนิดใบลายหรือดอกลาย มีแต่ แคขาว แคแดง แคแสด.

         ชื่อตำบลนี้แต่เดิมมาใช้ว่า แคราย หมายถึงตำบลที่มีต้นแคเรียงรายกันไป จึงควรเขียนให้ถูกต้องและออกเสียงให้ถูกต้องด้วย. อนึ่ง ชื่อ แคราย นอกจากจะเป็นชื่อสี่แยกดังกล่าวแล้ว ยังปรากฏเป็นชื่อเดิมของวัดเสมียนนารีด้วย . มีหลักฐานปรากฏในโฉนดที่ดินซึ่งออกในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว

         (*อ้างตามหนังสือราชบัณฑิตยสถานที่ รถ ๐๐๐๒/๘๕๓๕ ลงวันที่ ๑๙ กันยายน ๒๕๔๓)

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล  ราชบัณฑิต  ประเภทวรรณศิลป์  สาขาวิชาภาษาไทย สำนักศิลปกรรม

คร่ำ โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

คร่ำ

          คร่ำ เป็นคำเรียกวิธีการฝังเส้นเงินหรือเส้นทองเป็นลวดลายประดับบนผิวเหล็ก และเรียกเหล็กที่ฝังเส้นเงินเส้นทองนั้นว่า คร่ำ ด้วย เช่น ใบดาบคร่ำทอง กริชคร่ำทอง ปืนคร่ำเงินคร่ำทอง.

          เหล็กคร่ำทองแบบนี้ในภาษาอังกฤษ เรียกว่า Damascene เพราะเป็นแบบที่ได้มาจากเมือง ดามัสกัส. ภาษาไทยเรียกว่า คร่ำ.

          วิธีการคร่ำนั้น ช่างจะสักผิวเหล็กด้วยสิ่ว ไล่เฉียงไปมาทั้ง ๘ ทิศ ทำให้ผิวเหล็กเป็นละอองฟูขึ้น แล้วก็เอาเส้นทองซึ่งชักเลียดจนเป็นเส้นเล็ก ใช้ปากคีบจับวางให้เป็นเส้นลายตามต้องการ ใช้สิ่วหน้าตัดกดย้ำให้ติดกับเหล็ก กดให้แน่นและเรียบ. คร่ำเป็นศิลปะที่งดงามแบบหนึ่ง.

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล  ราชบัณฑิต  ประเภทวรรณศิลป์  สาขาวิชาภาษาไทย สำนักศิลปกรรม