กระทาชาย โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

กระทาชาย

          กระทาชาย หมายถึง คนผู้ชาย. เป็นคำที่นิยมใช้ในการเล่านิทาน เช่นว่า “กาลครั้งหนึ่ง มีกระทาชายนายหนึ่งเป็นคนตลก ใคร ๆ ก็อยากพูดคุยด้วยเพราะทำให้ได้หัวเราะกันเป็นการคลายเครียด.”   คำว่า กระทาชาย นี้ โบราณใช้ว่า กระไทชาย เช่นที่ปรากฏในเรื่องมหาชาติคำหลวง ตอนพระนางมัทรีฝันเห็นชายร่างกำยำว่า “อันว่ากระไทชายผู้หนึ่งดำดูกำยำโสดแล.” 
          คำว่า กระไทชาย เพี้ยนมาจากคำว่า ข้าไทชาย นั้นเอง. ข้าไท หมายความว่า ผู้รับใช้ บริวาร. คำว่า ข้าไทชาย กลายมาเป็น กระไทชาย แล้วมาเป็น กระทาชาย อีกทอดหนึ่ง.

ผู้เขียน . ดร.กาญจนา นาคสกุล ราชบัณฑิต ประเภทวรรณศิลป์ สาขาวิชาภาษาไทย สำนักศิลปกรรม

กะดี โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

กะดี

          กะดี เป็นคำเรียกโรงที่ประชุมทำพิธีทางศาสนาของชาวมุสลิมนิกายเจ้าเซ็น. คำว่า กะดี เป็นคำภาษาอาหรับ หมายความถึง อาศน์ หรือ แท่น .
 
          กะดีเจ้าเซ็น แปลว่า แท่นของเจ้าเซ็น เป็นแท่นที่ประดิษฐานรูปเคารพ คือมือของฮูเซ็นผู้นำของผู้ที่นับถือศาสนาอิสลามนิกายชิอะห์. 

          ฮูเซ็นเป็นหลานตาของพระมะหะหมัดเป็นผู้นำของชาวมุสลิม. ฮูเซ็นถูกยาซิดผู้นำชาวมุสลิมอีกกลุ่มหนึ่งยกกำลังเข้าตีจนเสียชีวิต ถูกตัดศีรษะและถูกตัดมือทิ้งไว้ข้างศพ. พรรคพวกของฮูเซ็นโกรธแค้น จึงไม่ยอมรับยาซิดเป็นผู้นำของตน. ทำให้ศาสนาอิสลามแยกนิกายกันแต่นั้นมา. 

          กะดีเป็นที่ทำพิธีเต้นเพื่อระลึกถึงความทุกข์ยากที่ฮูเซ็นได้รับจนถึงแก่ชีวิต มีการลุยไฟ กรีดศีรษะ ตบอกร้องไห้ เป็นต้น.

 

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล  ราชบัณฑิต  สำนักศิลปกรรม ราชบัณฑิตยสถาน


กระได-บันได โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

กระได-บันได

          กระได คือ สิ่งที่ใช้สำหรับขึ้นที่สูง มีหลายแบบแล้วแต่ความต้องการและความเหมาะสมของการใช้. ปัจจุบันในภาษาเขียน ใช้ว่า บันได. ในภาษาพูดมักใช้คำว่า กระได. ในสำนวนและในภาษาช่างใช้ว่า กระได เช่นเดียวกัน. 

          กระไดประกอบด้วย แม่กระได คือตัวไม้ที่ทอดลงขนานกัน และห่างกันตามขนาดความกว้างของกระได. มีลูกกระได คือไม้ที่สอดปลายเข้ากับแม่กระไดเป็นขั้น ๆ เพื่อเป็นขั้นกระได. ส่วนบนของกระได เรียกว่า หัวกระได ส่วนล่างสุดเรียกว่า ตีนกระได

          ในภาษาไทยมีสำนวนว่า หัวกระไดไม่แห้ง หมายความว่า มีแขกมาหามาก เพราะบ้านนั้นมีลูกสาวสวย หรือเป็นบ้านผู้มีอำนาจวาสนา คนที่มาหาต้องล้างเท้าก่อนขึ้นเรือน เมื่อมีคนมามากและมากันไม่ขาดสาย จึงทำให้น้ำเปียกตั้งแต่ตีนกระไดไปจนถึงหัวกระได จึงทำให้หัวกระไดไม่แห้ง.

ผู้เขียน. ดร.กาญจนา นาคสกุล ราชบัณฑิต ประเภทวรรณศิลป์ สาขาวิชาภาษาไทย สำนักศิลปกรรม

กะไหล่ โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

กะไหล่

          กะไหล่ หมายถึง เคลือบภาชนะและของใช้ต่าง ๆ ด้วยทองหรือเงิน ด้วยวิธีการใช้ปรอททา ทำให้ร้อนแล้วจึงปิดแผ่นทองหรือแผ่นเงิน. 

          วิธีทำกะไหล่จะทำให้แผ่นทองแผ่นเงินติดแน่นทนทาน ทำให้ภาชนะหรือของใช้นั้นงดงามมีราคา เช่น พานกะไหล่ทอง โต๊ะกะไหล่ทอง. 

          คำว่า กะไหล่ เป็นคำที่มาจากภาษาเปอร์เซีย ว่า kalayi. 

          ปัจจุบันช่างทำเครื่องใช้ที่เป็นเงินเป็นทองมักใช้วิธีชุบแทนกะไหล่ เพราะทำได้เร็วกว่าถูกกว่า แต่การชุบนั้นทองจะเคลือบผิวบางมาก ผิวทองจึงไม่ติดทนเท่ากะไหล่. คำว่า กะไหล่ บางคนเรียกว่า กาไหล่ หรือ ก้าไหล่ พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.๒๕๔๒ ให้ใช้ว่า กะไหล่ แต่ก็เก็บคำว่า กาไหล่ ไว้ด้วย.

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล  ราชบัณฑิต  สำนักศิลปกรรม ราชบัณฑิตยสถาน