หัวโจก โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

หัวโจก

          หัวโจก เป็นคำเรียกผู้ที่เป็นหัวหน้ากลุ่มเด็กที่ประพฤติเกกมะเหรกเกเร เช่น เด็ก ๆ ในซอยนี้มีอยู่กลุ่มหนึ่งเกเรกว่าเพื่อน มีเจ้าตั้วเป็นหัวโจก พากันไปขโมยมะม่วงของชาวบ้านเขาบ้าง แอบสูบบุหรี่บ้าง แกล้งแม่ค้าบ้าง.

          คำว่า หัว เมื่อใช้นำหน้ากริยาที่เป็นอาการของคน มักหมายถึงว่า มีความคิด มีลักษณะนิสัย หรือมีปรกติวิสัยทำเช่นนั้นเสมอ ๆ เช่น หัวขโมย หัวดื้อ หัวรั้น หัวแข็ง หัวอ่อน.

          คำว่า โจก เป็นคำโบราณ แปลว่า หัวหน้า หัวโจก จึงแปลว่า ผู้ที่มักเป็นหัวหน้า. เป็นคำที่มักใช้ในความที่ไม่ดี ปัจจุบันไม่มีที่ใช้โดยลำพัง.

ผู้เขียน ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล ราชบัณฑิต สำนักศิลปกรรม ราชบัณฑิตยสถาน

เส้นตาย โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

เส้นตาย

          เส้นตาย เป็นคำที่ใช้ตามคำภาษาอังกฤษว่า dead line หมายความว่า วันหรือเวลาที่กำหนดไว้เป็นเด็ดขาดว่าต้องดำเนินการอย่างใดอย่างหนึ่ง. เป็นกำหนดเวลาสุดท้าย ซึ่งถ้าล่วงเลยเวลานั้นไปจะเกิดผลเสีย ผู้ที่กำหนดเส้นตายอาจลงโทษ ปรับ ดำเนินคดี ตัดสิทธิ หรือดำเนินการอย่างใดอย่างหนึ่ง แล้วแต่กรณี. เช่น รัฐบาลกำหนดเส้นตายให้ผู้ที่เข้าเมืองอย่างผิดกฎหมายออกไปภายในเจ็ดวัน เมื่อครบเจ็ดวันแล้วผู้ที่ไม่ออกไปจะถูกดำเนินคดี.  ในการทำงานอาจกำหนดเส้นตายเพื่อให้ผู้ปฏิบัติงานเร่งรัดงานให้เสร็จ เช่น วันศุกร์นี้เป็นเส้นตายที่จะต้องส่งวิทยานิพนธ์แล้ว ถ้าไม่ส่งก็ถือว่าหมดสิทธิ์สอบ.

ผู้เขียน ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล ราชบัณฑิต สำนักศิลปกรรม ราชบัณฑิตยสถาน

เหล็กจาร โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

เหล็กจาร

          เหล็กจาร (เหฺล็ก-จาน)  หมายถึง เหล็กแหลมที่ใช้สำหรับจารหนังสือลงบนใบลาน. เหล็กจารเป็นแท่งเหล็กแหลมมีด้ามทำด้วยไม้ เขาสัตว์ หรืองา มีรูปร่างและขนาดต่าง ๆ ตามความถนัดและความต้องการของผู้ใช้. เหล็กจารมักจะถูกฝนให้แหลมคมอยู่เสมอเพื่อให้เส้นตัวอักษรที่จารเรียบและคมชัด. การจารอักษรบนใบลานต้องให้น้ำหนักที่กดลงสม่ำเสมอและไม่ลึกเกินไปเพราะใบลานบาง. เมื่อจารเสร็จแล้วช่างจารจะใช้เขม่าลูบบนใบลานนั้นเพื่อให้เขม่าแทรกลงไปในเนื้อลานที่ถูกจาร ทำให้ตัวอักษรปรากฏเด่นชัดขึ้นมา.

ผู้เขียน ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล ราชบัณฑิต สำนักศิลปกรรม ราชบัณฑิตยสถาน

สาดโคลน โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

สาดโคลน

          สาดโคลน (สาด-โคฺลน)  ความหมายที่รู้กันทั่วไป หมายถึง อาการที่ใช้พลั่วตักโคลนจากท้องร่องสวน สาดขึ้นไปบนหลังร่อง เพื่อให้ท้องร่องลึกขึ้น เก็บกักน้ำไว้ได้มาก เหมาะแก่การเพาะปลูกและบำรุงสวนให้อุดมสมบูรณ์. โคลนที่สาดขึ้นไปถ้าไปถูกผู้ใด หรือกระเด็นไปถูกใครก็จะทำให้เปรอะเปื้อน. คำว่า สาดโคลน จึงนำมาใช้เป็นสำนวน หมายความว่า ใส่ร้ายป้ายสี ป้ายความผิดความชั่วให้ผู้อื่น ทำให้ฝ่ายตรงข้ามแปดเปื้อนมีมลทิน เช่น เวลาหาเสียง ผู้สมัครเป็นสมาชิกสภาผู้แทนราษฎรควรพูดถึงนโยบายและหลักการทำงานของตน. ไม่ควรสาดโคลนใส่คู่แข่งขัน. เราจะไม่เลือกผู้สมัคร ส.ส .ที่หาเสียงโดยวิธีสาดโคลนใส่คู่แข่ง.

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล ราชบัณฑิต สำนักศิลปกรรม ราชบัณฑิตยสถาน

หับเผย โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

หับเผย

          หับเผย หมายถึง แผงที่ใช้ปิดเปิดฝาเรือน ทำด้วยไม้จริงหรือไม้ไผ่สาน มีไม้หุ้มขอบเพื่อให้แข็งแรง. แผงนี้จะติดกับคานให้เปิดขึ้นแล้วใช้ไม้ค้ำ. โรงเรือนหลังเล็ก ๆ ที่สร้างฝาผนังให้เปิดออกแล้วใช้ไม้ค้ำได้ ก็เรียกว่า เรือนหับเผย. ที่คุมขังนักโทษโบราณ อาจจะสร้างเป็นหับเผยด้วย เช่น ตอนที่ขุนแผนติดคุก ก็กล่าวว่าอยู่ที่หับเผย.

          คำว่า หับเผย ประกอบด้วยคำว่า หับ กับ เผย. หับ แปลว่า ปิด. เผย แปลว่า เปิด. หับเผย แปลว่า แผงที่ปิดเปิดได้. ปัจจุบันเราไม่ค่อยเห็นหับเผยหรือเรือนหับเผย แต่ยังมีชื่อ ถนนหน้าหับเผย.  ถนนนี้อยู่ระหว่างศาลยุติธรรมกับศาลหลักเมือง ในกรุงเทพมหานคร.

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล ราชบัณฑิต สำนักศิลปกรรม ราชบัณฑิตยสถาน

ออกอากาศ โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

ออกอากาศ

          ออกอากาศ เป็นคำกริยา หมายถึง ส่งคลื่นเสียงและภาพให้แพร่ออกไปเป็นคลื่นวิทยุกระจายเสียง หรือวิทยุโทรทัศน์ เพื่อให้ผู้ที่มีเครื่องรับคลื่นนั้น ๆ รับคลื่นเสียงและภาพได้ เช่น เขากำลังออกอากาศรายการความรู้เพื่อเกษตรกร รายการที่กำลังออกอากาศอยู่นี้เป็นรายการที่ให้ความรู้แก่คนทั่วไป. รายการที่ใช้คำพูดหยาบคายไม่ควรให้ออกอากาศ.  ที่สถานีส่งวิทยุกระจายเสียงหรือสถานีส่งวิทยุโทรทัศน์จะมีเครื่องมือสำหรับส่งคลื่นวิทยุและคลื่นวิทยุโทรทัศน์ให้แพร่ออกไปโดยมีความถี่คลื่นตามที่กำหนดไว้. ผู้ที่มีเครื่องรับซึ่งตั้งความถี่ตรงกับความถี่ของคลื่นที่ส่งไป ก็จะรับคลื่นนั้นได้. การส่งคลื่นวิทยุดังกล่าวนี้เรียกเป็นศัพท์ว่า ออกอากาศ.

ผู้เขียน ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล ราชบัณฑิต สำนักศิลปกรรม ราชบัณฑิตยสถาน