เสด็จ โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

เสด็จ

          เสด็จ (สะ-เด็ด)  เป็นคำราชาศัพท์ที่ใช้ประกอบกับคำหลายคำ คำว่า เสด็จ เป็นคำที่มาจากภาษาเขมรว่า เสฺฏจ แปลว่า พระมหากษัตริย์. เสฺฎจ แผลงเป็น สมฺเฏจ ใช้เป็นคำนำหน้าพระนามพระมหากษัตริย์ เช่น สมฺเฎจพฺระนโรดม ตรงกับที่ในภาษาไทยใช้ว่า สมเด็จ.

          ไทยนำคำว่า เสด็จ มาใช้หลายความหมาย เช่น ใช้เป็นคำนำหน้ากริยาราชาศัพท์ เช่น เสด็จประพาส  แปลว่า ไปเที่ยว ไปเยือน เสด็จพระราชสมภพ  แปลว่า เกิด เสด็จเถลิงถวัลยราชสมบัติ  หรือ เสด็จผ่านพิภพ  แปลว่า ขึ้นครองราชสมบัติ เป็นต้น.

          คำว่า เสด็จพระราชดำเนิน  แปลว่า ไป มา เดินทาง มักมีคำกริยาอื่นตามหลังให้ได้ความชัดเจน เช่น เสด็จพระราชดำเนินไปทรงเยี่ยมราษฎร. เสด็จพระราชดำเนินมาเสด็จพระราชดำเนินตรวจพลสวนสนาม. เสด็จพระราชดำเนินโดยกระบวนรถพระที่นั่ง.

ผู้เขียน ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล ราชบัณฑิต สำนักศิลปกรรม ราชบัณฑิตยสถาน

อารมณ์บูด โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

อารมณ์บูด

          อารมณ์บูด เป็น สำนวน หมายความว่า อารมณ์ไม่ดี. สำนวนนี้เลือนมาจากสำนวนเดิมว่า อารมณ์เสีย แปลว่า โกรธ ขัดเคืองใจ หงุดหงิด ตรงกันข้ามกับสำนวนว่า อารมณ์ดี. ต่อมาเปลี่ยนคำว่า เสีย เป็น บูด เพื่อให้เข้ากับหน้าตาของคนที่มีอารมณ์เสีย ซึ่งมักจะบูดบึ้ง และเปลี่ยนคำว่า เสีย เป็น บูด โดยเทียบเคียงกับอาหารด้วย. อารมณ์เสีย จึงกลายเป็นอารมณ์บูด เช่น ใครไปทำอะไรเขา เขาจึงได้อารมณ์บูดแต่เช้าอย่างนี้.

          มีสำนวนภาษาปากอีกสำนวนหนึ่ง มีความหมายว่า อารมณ์เสีย เช่นเดียวกัน คือ สำนวน ลมบ่จอย เป็นสำนวนในภาษาถิ่นเหนือ เช่น พูดว่า วันนี้ทำไมลมบ่จอย ไม่พอใจใครหรือ.

ผู้เขียน ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล ราชบัณฑิต สำนักศิลปกรรม ราชบัณฑิตยสถาน

หวาน โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

หวาน

          หวาน หมายถึง รสอย่างรสน้ำตาล น้ำผึ้ง รสขนมที่ใส่น้ำตาล เช่น ทองหยิบ ลูกตาลเชื่อม เป็นต้น ซึ่งรวมเรียกกันว่า ของหวาน. รสหวาน เป็นรสที่คนชอบ.

          มักใช้เปรียบสิ่งที่น่าพอใจ เช่น เปรียบอาการยิ้มที่ยิ้มอย่างเต็มอกเต็มใจ ว่า ยิ้มหวาน.  เปรียบดวงตาที่หยาดเยิ้มมีประกายสดใสมีแววรักใคร่ว่า ตาหวาน  เรียกดวงตาที่มองด้วยแววรักใคร่ ว่า ทำตาหวาน.  เรียกเสียงที่ใสไพเราะชวนฟังว่า เสียงหวาน.  เปรียบถ้อยคำที่ไพเราะว่า คำหวาน  หรือคำที่หวานหู.  เรียกคนที่พูดเพราะพูดคำที่ผู้ฟังพอใจ ว่า ปากหวาน.

          การพูดเพราะเป็นสิ่งที่ดี ปากหวานก็เป็นสิ่งที่ดี แต่เมื่อพูดเพราะพูดหวานแล้วต้องคิดและทำสิ่งที่ดีด้วย.

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล ราชบัณฑิต สำนักศิลปกรรม ราชบัณฑิตยสถาน

 

สงกรานต์ โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

สงกรานต์

          สงกรานต์ (สง-กฺราน)  หมายถึง เวลาที่กำหนดไว้เป็นประเพณีเพื่อทำบุญและมีการรื่นเริงเนื่องในการขึ้นปีใหม่ทางจันทรคติ แต่กำหนดตามสุริยคติให้ตรงกับวันที่ ๑๓ เมษายน.

          คำว่า สงกรานต์ มาจากคำภาษาสันสกฤตว่า สงฺกฺรานฺติ แปลว่า ก้าว หมายถึง การที่พระอาทิตย์ก้าวจากราศีหนึ่งเข้าสู่อีกราศีหนึ่ง. สงกรานต์เกิดขึ้นทุกเดือน. สงกรานต์ตอนสิ้นปี คือเมื่อดวงอาทิตย์เคลื่อนจากราศีมีนเข้าสู่ราศีเมษ เรียกว่า มหาสงกรานต์.

          ตามประเพณีไทย สงกรานต์เป็นวันที่ชาวไทยจะทำบุญ สรงน้ำพระพุทธรูป สรงน้ำพระภิกษุ รดน้ำอาบน้ำญาติผู้ใหญ่ นำเสื้อผ้าใหม่มาให้ญาติผู้ใหญ่ และมีการละเล่นรื่นเริงกันอย่างสนุกสนาน.

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล ราชบัณฑิต สำนักศิลปกรรม ราชบัณฑิตยสถาน

อยู่ตัว โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

อยู่ตัว

          อยู่ตัว หมายความว่า ถึงระดับที่คงที่ ไม่เปลี่ยนแปลง มีนัยความหมายว่า ได้ผ่านการฝึกฝน การทดสอบ การทดลอง หรือการปรับตัวมาจนถึงระดับที่คงที่แล้ว เช่น เขาทำงานดึกมาจนอยู่ตัวแล้วถึงไม่มีงานทำก็ต้องอยู่ดึก.

          มีความหมายว่า มั่นคง คงที่ ก็ได้ เช่น เราล้มลุกคลุกคลานมาหลายปีตอนนี้กิจการค้าของเราอยู่ตัวแล้ว ถ้าเศรษฐกิจไม่ผันผวนมากนักเราก็อยู่ได้อย่างสบาย. แม่ครัวคนนี้ทำอาหารมาจนอยู่ตัวแล้วทำอาหารได้อร่อยทุกอย่างโดยแทบไม่ต้องชิมเลย.

          และมีความหมายว่า อยู่คงที่ เช่น ตาคนนี้แกเดินหง่อม ๆ อยู่อย่างนี้มาตั้งหลายปีแล้ว ไม่เห็นมีเจ็บไข้เป็นอะไรกับใคร แกคงแก่อยู่ตัวแล้ว.

ผู้เขียน ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล ราชบัณฑิต สำนักศิลปกรรม ราชบัณฑิตยสถาน

แสม โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

แสม

           คำว่า แสม ออกเสียงว่า สะ -แหฺม จึงจะมีความหมายในภาษาไทย.

          แสม เป็นคำเรียกชื่อต้นไม้ชนิดหนึ่ง มีทั้ง แสมดำ แสมขาว.  บริเวณที่มีต้นแสมขึ้นมาก ๆ เรียกว่า ป่าแสม. ไม้แสมนำมาตัดเป็นท่อน ๆ เรียกว่า ดุ้นแสม  มักใช้เป็นเชื้อเพลิง เรียกว่า ฟืนไม้แสม  เป็นฟืนที่มีเนื้อไม้แกร่ง. หากนำมาเผาให้เป็นถ่าน จะได้ถ่านที่ให้ความร้อนดีมาก. ถ่านไม้แสมจึงเป็นที่นิยมและมีราคาแพง. นอกจากนี้ สัตว์หลายชนิดที่มักอาศัยอยู่ในบริเวณที่มีต้นแสมขึ้นมาก ก็ได้ชื่อตามไม้แสมด้วย คือ ลิงแสม ปูแสม กุ้งแสม.

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล ราชบัณฑิต สำนักศิลปกรรม ราชบัณฑิตยสถาน

โอกาส โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

โอกาส

          โอกาส เป็นคำภาษาบาลี แปลว่า เวลาที่เหมาะ จังหวะ ช่อง ทาง เช่น ในโอกาสวันขึ้นปีใหม่ พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวพระราชทานพรแก่พสกนิกรทางวิทยุโทรทัศน์.  พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวและสมเด็จพระนางเจ้าฯ พระบรมราชินีนาถ เสด็จประพาสไปทั่วทุกท้องถิ่นในประเทศ เพื่อทรงเยี่ยมราษฎร และทอดพระเนตรความก้าวหน้าของโครงการต่าง ๆ ที่ทรงพระราชดำริให้จัดทำขึ้นเพื่อประโยชน์สุขของอาณาประชาราษฎร์. ในโอกาสที่เสด็จพระราชดำเนินไปนั้น ก็มักจะโปรดฯ ให้หน่วยแพทย์อาสาฯ ตามเสด็จ และเปิดการรักษาโรคให้ราษฎรด้วย.

          เมื่อจะกล่าวถึงการเสด็จพระราชดำเนินนั้น ใช้คำว่า ในโอกาสที่เสด็จพระราชดำเนินมาทรงเยี่ยมราษฎร  ไม่ใช้คำว่า พระราชวโรกาส (พฺระ-ราด-วะ-โร-กาด)  หรือ พระบรมราชวโรกาส (พฺระ-บอ-รม-มะ-ราด-วะ-โร-กาด).

ผู้เขียน ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล ราชบัณฑิต สำนักศิลปกรรม ราชบัณฑิตยสถาน

ให้-ให้กับ โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

ให้-ให้กับ

          คำว่า ให้ ใช้เป็นคำเชื่อมกริยา เช่น กินให้อิ่ม บอกให้ทราบ อธิบายให้เข้าใจ.  กริยาที่ตามหลังคำว่า ให้ เป็นผลของกริยาที่อยู่หน้าคำว่า ให้ เช่น กินอิ่ม หมายความว่า กิน เพื่อให้เกิดผล อิ่ม. อธิบายให้เข้าใจ หมายความว่าอธิบายเพื่อให้ผู้ฟังเข้าใจเรื่องที่อธิบาย. ขณะนี้มีการถ่ายทอดความรู้ เรื่องประชาธิปไตยให้ประชาชนทราบ. มีการอบรมให้บัณฑิตอาสาสมัครมีความรู้เรื่องประชาธิปไตย.

          คำว่า ให้ ที่ใช้เป็นคำเชื่อมอย่างนี้ ปัจจุบันมีคนใช้ว่า ให้กับ ซึ่งไม่ถูกต้อง. ข้อความว่า ถ่ายทอดให้กับประชาชนทราบ อบรมให้กับบัณฑิตอาสาสมัครมีความรู้ ไม่ถูกต้อง.

          คำที่ใช้เชื่อมกริยากับกริยาต้องใช้คำเชื่อม ให้   ไม่ใช่ ให้กับ.

ผู้เขียน ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล ราชบัณฑิต สำนักศิลปกรรม ราชบัณฑิตยสถาน