กายนคร

          กายนคร (อ่านว่า กาย-นะ- คอน) ประกอบด้วยคำว่า กาย กับคำว่า นครกาย หมายถึง ตัวหรือร่างกาย  เช่น เขายากจนไม่มีแม้แต่ผ้าจะพันกาย.  ลมหนาวพัดต้องผิวกายจนเขาสั่นสะท้าน. ส่วนคำว่า นคร หมายถึง เมืองใหญ่  เช่น  เจ้านครรามัญ  นครศรีธรรมราชกายนคร เป็นความเปรียบ หมายถึง ร่างกายของมนุษย์เหมือนกับเมืองใหญ่เมืองหนึ่ง  ดังเช่น  คำอธิบายภาพปริศนาธรรมไทยชุดกายนครของพุทธทาสภิกขุ คำว่า กายนคร  ใช้กันมากในบทประพันธ์ต่างๆ เพื่อเปรียบเทียบให้เห็นภาพชัดเจน  เช่น  ในตำราแพทยศาสตร์สงเคราะห์ (อ่านว่า แพด-สาด-สง-เคฺราะ) ของพระยาพิศณุประสาทเวช (คง ถาวรเวช) ได้เปรียบเทียบร่างกายของมนุษย์ว่าเป็นเสมือนเมืองเมืองหนึ่ง เปรียบใจว่าเป็นพระราชาครองเมือง และโรคคือข้าศึก ดังนี้

                    อนึ่งจะกล่าวสอน            กายนครมีมากหลาย
          ประเทียบเปรียบในกาย             ทุกหญิงชายในโลกา
                    ดวงจิตคือกระษัตริย์       ผ่านสมบัติอันโอฬาร์
          ข้าศึกคือโรคา                           เกิดเข่นฆ่าในกายเรา…

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๒ เมษายน พ.ศ. ๒๕๕๗ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.