ตบะแตก

          ตบะ หมายถึง พิธีข่มกิเลสโดยทรมานตัว ผู้บำเพ็ญตบะคือฤๅษี  ตบะแตก หมายถึง บำเพ็ญตบะต่อไปไม่ได้เพราะทนสิ่งยั่วยวนไม่ไหว ปัจจุบันมักใช้หมายถึง สิ้นความอดทน หมดความอดกลั้น จนไม่สามารถทำสิ่งที่ตั้งใจไว้ให้สำเร็จได้ เช่น เขาตั้งใจว่าวันนี้จะทำรายงานให้เสร็จ แต่พอเพื่อนชวนหนักเข้าก็ตบะแตก เลิกทำรายงาน ออกไปดูหนังกับเพื่อน. น้องแกล้งยั่วให้เขาโกรธ เขาพยายามข่มใจ แต่ในที่สุดก็ตบะแตก ตีน้องเข้าป้าบหนึ่ง.

          สำนวน ตบะแตก มีที่มาจากเรื่องเล่าเกี่ยวกับฤๅษีในวรรณคดีหลายเรื่อง เช่น ฤๅษีกไลโกฏในเรื่องรามเกียรติ์ ที่บำเพ็ญตบะจนทำให้ฝนแล้ง พระราชาต้องส่งพระราชธิดามาทำลายตบะ พระฤๅษีตบะแตก ฝนจึงตกลงมา.  ฤๅษีวิศวามิตร (อ่านว่า วิด-สะ -วา-มิด)ในวรรณคดีสันสกฤตเรื่องมหาภารตะ บำเพ็ญตบะนานเป็นพัน ๆ ปี จนมีบารมีมากแข่งกับพระอินทร์ พระอินทร์จึงต้องส่งนางอัปสรชื่อเมนกา (อ่านว่า เม-นะ -กา) ซึ่งสวยงามมีเสน่ห์ไปทำลายตบะ ฤๅษีวิศวามิตรได้นางเป็นภรรยา และมีธิดาชื่อศกุนตลา.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๒๒ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๕๕๔ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.