ต้น

          คำว่า ต้น มีความหมายอย่างหนึ่งว่า เนื่องในพระเจ้าแผ่นดิน ใช้ประสมกับคำบางคำ เช่น ช้างต้น ม้าต้น เรือต้น ดังกาพย์เห่เรือ พระนิพนธ์ของเจ้าฟ้าธรรมธิเบศ มีว่า “พระเสด็จโดยแดนชล  ทรงเรือต้นงามเฉิดฉาย”

          ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เกิดคำประสมที่มีคำว่า ต้น หลายคำ เช่น ประพาสต้น ทรงเครื่องต้น เรือนต้น. สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ทรงพระนิพนธ์อธิบายที่มาของคำเหล่านี้ว่า ในคราวเสด็จประพาสหัวเมืองเมื่อรัตนโกสินทรศก ๑๒๓ (พ.ศ. ๒๔๔๗) พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวมีพระราชประสงค์จะมิให้ผู้ใดทราบเกี่ยวกับการเสด็จของพระองค์ เรียกการเสด็จประพาสเช่นนั้นว่าประพาสต้น และเรียกเครื่องแต่งพระองค์ในเวลาทรงเครื่องอย่างคนสามัญเสด็จไปประพาสว่า ทรงเครื่องต้น. เรือนฝากระดานอย่างเรือนคนสามัญ ที่โปรดให้ปลูกในพระราชวังดุสิต ก็พระราชทานนามว่า เรือนต้น. สามัญชนที่ทรงพบเมื่อครั้งเสด็จประพาสต้น และทรงนับเป็นเพื่อน จึงอนุโลมเรียกว่า เพื่อนต้น.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๑๔ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๕๕๗ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.