ปฐม-ประถม

          คำว่า ปฐม และ ประถม ต่างหมายความว่า ลำดับแรก ลำดับเบื้องต้น. สองคำนี้แม้จะมีความหมายเหมือนกัน แต่ก็ใช้ประกอบคำต่างกัน. เช่น เราใช้คำว่า ประถม ตามรูปสันสกฤต สมาสกับคำ อาภรณ์ เป็น ประถมาภรณ์ (อ่านว่า ปฺระ-ถะ-มา-พอน)  เรียกเครื่องราชอิสริยาภรณ์ชั้นที่ ๑ ในตระกูลช้างเผือกและมงกุฎไทยว่า ประถมาภรณ์ช้างเผือก (อ่านว่า ปฺระ-ถะ-มา-พอน-ช้าง-เผือก) และ ประถมาภรณ์มงกุฎไทย (อ่านว่า ปฺระ-ถะ-มา-พอน-มง-กุด-ไทย). แต่ใช้คำว่า ปฐม ซึ่งเป็นรูปบาลี. เรียกเครื่องราชอิสริยาภรณ์ชั้นที่ ๑ ในตระกูลจุลจอมเกล้าว่า ปฐมจุลจอมเกล้า (อ่านว่า ปะ-ถม-จุน-ละ-จอม-เกฺล้า)

          คำสมาสที่มีคำว่า ปฐม เป็นส่วนประกอบมีอยู่มาก เช่น ปฐมกรรม (อ่านว่า ปะ-ถม-มะ-กัม). ปฐมทัศน์ (อ่านว่า ปะ-ถม-มะ-ทัด). ปฐมเทศนา (อ่านว่า ปะ-ถม-มะ-เทด-สะ-หฺนา) ปฐมฤกษ์ (อ่านว่า ปะ-ถม-มะ-เริก) ปฐมนิเทศ (อ่านว่า ปะ-ถม-นิ-เทด) ปฐมพยาบาล (อ่านว่า ปะ-ถม-พะ-ยา-บาน). ส่วนคำสมาสที่มีคำว่า ประถม เป็นส่วนประกอบมีอยู่คำเดียวคือคำว่า ประถมศึกษา

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๒๖ สิงหาคม พ.ศ. ๒๕๕๑ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.