พลัดที่นาคาที่อยู่

          มีสำนวนในภาษาไทยสำนวนหนึ่งที่ปัจจุบันใช้ว่า พลัดที่นาคาที่อยู่ หมายความว่า พลัดพรากจากที่อยู่.

          สันนิษฐานว่า มูลเหตุของสำนวนเกิดจากการที่คนไทยมีอาชีพเกษตรกรรมทำนากันเป็นส่วนใหญ่ จึงมักหาทำเลที่อยู่ที่สามารถทำนาได้ อยู่ที่ไหนก็ทำนาที่นั่น หากต้องจากบ้านก็เท่ากับจากที่ทำกินด้วย จึงพูดเป็นสำนวนคู่กันว่า พลัดที่นาคาที่อยู่.

          พิจารณาจากความหมายของคำ น่าสงสัยตรงคำว่า คาที่อยู่ ซึ่งถ้าแปลตามตัว คำว่า คา แปลว่า ติดอยู่ ค้างอยู่. คาที่อยู่ จึงแปลว่า อยู่ติดที่อยู่ ไม่ได้ไปไหน ความขัดกัน. บางท่านจึงสันนิษฐานว่า สำนวนที่ถูกน่าจะเป็น พลัดที่นาคลาที่อยู่. คำว่า คลา (คฺลา) แปลว่า เคลื่อน. เพราะออกเสียง คลา ไม่ชัด จึงกลายเป็น คา ผิดความหมายไป.

           แต่ถ้าจะพิจารณาลักษณะของสำนวนในภาษาไทย บางสำนวนนำคำที่มีความหมายตรงกันข้ามมาเสริมความก็ได้ เช่น ต้องการรู้ความจริง พูดว่า ข้อเท็จจริง. อยากรู้ว่าไปไหน พูดว่า จะไปไหนมาไหน. จะพูดว่า พลัดที่นา จึงเอาคำตรงข้ามว่า คาที่อยู่ มาเสริม ก็ได้.

          พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. ๒๕๔๒ ให้ใช้ว่า พลัดที่นาคาที่อยู่.

ผู้เขียน ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล ราชบัณฑิต สำนักศิลปกรรม ราชบัณฑิตยสถาน