องคุลี

          องคุลี เป็นคำมาจากภาษาบาลีสันสกฤต องฺคุลิ (อ่านว่า อัง-คุ -ลิ) แปลว่า นิ้ว นิ้วหัวแม่มือ. แต่เมื่อนำมาใช้เป็นมาตราในการวัดระยะความยาว  ๑ องคุลี คือความยาวช่วงข้อหนึ่งของนิ้ว แต่จะใช้นิ้วใดผู้รู้ให้คำอธิบายไว้ไม่เหมือนกัน. พจนานุกรม ฉบับราชบัณฑิตยสถาน พุทธศักราช ๒๕๔๒ ให้นิยามคำว่า องคุลี คือ ข้อปลายของนิ้วกลาง. แต่ขุนวิจิตรมาตราอธิบายไว้ในเรื่อง ตำนานการวัดความยาว ว่า องคุลี คือ ระยะของข้อปลายนิ้วชี้.  นิ้วที่ใช้วัดเป็นคนละนิ้วกัน. อาจจะเป็นด้วยมีความถนัดในการใช้นิ้วต่างกัน เช่น แต่ก่อนเมื่อยังไม่มีหม้อหุงข้าวไฟฟ้าอย่างปัจจุบัน การหุงข้าวแบบไม่เช็ดน้ำ คือ หุงข้าวใส่น้ำน้อย เมื่อเดือดแล้วก็ราไฟอ่อนให้ข้าวระอุไปโดยไม่ต้องรินน้ำข้าวออกนั้น มีเกณฑ์ในการตวงน้ำว่า ให้ใส่น้ำจนท่วมข้าว และวัดระดับน้ำให้ท่วมขึ้นมา ๑ องคุลี. ผู้ที่วัดอาจจะใช้นิ้วชี้บ้าง นิ้วกลางบ้าง แต่ไม่มีใครใช้นิ้วนางหรือนิ้วก้อย. คำว่า องคุลี จึงมีความหมายว่า ระยะของข้อปลายนิ้วชี้หรือข้อปลายนิ้วกลางก็ได้

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๒๗ เมษายน พ.ศ. ๒๕๕๔ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.