เพลิน

หลังจากที่ได้เผยแพร่เรื่อง เพลิน ไปแล้ว ก็มีมิตรผู้อ่านช่วยกรุณาให้ข้อมูลเพิ่มเติมหรือสอบถามมาอีกหลายท่าน

ประเด็นอยู่ที่ว่าคำนี้ใครเป็นผู้คิดขึ้น เพราะเมื่อผู้เขียนเพียงแต่ระบุว่า นายกรัฐมนตรี พ.ต.ท.ทักษิณ ชินวัตร ใช้คำนี้เมื่อวันที่ ๒๕ กันยายน ๒๕๔๖ ก็อาจจะทำให้คนเข้าใจผิดได้ว่าท่านเป็นผู้คิดคำนี้ขึ้นเป็นคนแรก

ผู้เขียนไม่อาจจะเดาได้ว่า พ.ต.ท.ทักษิณ เคยได้ยินคำนี้มาก่อนหรือไม่ แต่เพื่อให้ข้อมูลกระจ่างชัด จึงขอชี้แจงให้ชัดเจนว่า คำนี้ ศาสตราจารย์ ดร.ชัยอนันต์ สมุทวณิช เป็นผู้คิดขึ้นเมื่อปี ๒๕๔๐ ในข้อเขียนที่ชื่อว่า PLEARN (เพลิน – เล่น – เรียน)

โดยท่านได้ชี้แจงไว้ว่า

“Plearn (play + learn) คือ เพลิน

การเล่นเรียนนี้ ผมขอบัญญัติศัพท์ใหม่เป็นภาษาอังกฤษว่า “Plearn” ความหมายในภาษาไทยคือ เพลิน เนื่องจากผมเคยแปลคำว่า Globalization เป็นภาษาไทยว่า “โลกานุวัตร” แต่ได้รับการวิจารณ์มาก จนราชบัณฑิตยสถานต้องบัญญัติศัพท์ว่า “โลกาภิวัตน์” เพื่อแก้ปัญหานี้ ผมจึงบัญญัติศัพท์เป็นภาษาอังกฤษเสียเลย Plearn นี้คือ Play + learn นั่นเอง เมื่อออกเสียงเป็น “เพลิน” แล้วก็ได้ความหมายดี คือการเล่นเรียนนั้น ทำให้เด็กๆ เพลิน เรียน (learn) อย่างเดียวก็เกิดความทุกข์ความเบื่อ เล่น (play) อย่างเดียวไม่เรียนรู้อะไรเลยก็จะเป็นสิ่งไร้สาระเกินไป ไม่เป็นผลดีต่อเด็ก”

(เพลิน PLEARN พิมพ์เป็นบรรณาการเนื่องในโอกาสที่ได้รับพระราชทานเหรียญดุษฎีมาลา เข็มศิลปวิทยา ประจำปี พ.ศ.๒๕๔๐ เมื่อวันที่ ๑๙ สิงหาคม พ.ศ.๒๕๔๑ หน้า ๓๗๒)

 

อีกเรื่องหนึ่งอันเนื่องมาจากข้อเขียนเรื่อง เพลิน ก็คือ คำศัพท์จากภาษาเขมร

ผู้เขียนได้กล่าวไว้ว่า นอกจากจะนำคำไทยไปผสมกับคำต่างประเทศแล้ว ก็ยังนำคำต่างประเทศมาผสมกันเองอีกด้วย เช่น

คำเขมร คำเขมร คำไทยใหม่

สนุก + สบาย = สนุกสบาย

คำว่า “สนุก” นี้ปรากฏอยู่ใน พจนานุกรมเขมร – ไทย ฉบับทุนพระยาอนุมานราชธน ซึ่ง ศาสตราจารย์ ดร.คุณบรรจบ พันธุเมธา เป็นผู้รวบรวม ว่า

สฺรณุก สฺรณุข (ซฺรอนก) ที่ง่าย สบายไม่เหนื่อย ไม่เจ็บไข้ เป็นสุข

ส่วนคำว่า “สบาย” ก็มีระบุไว้ว่า

สปฺปาย (สับบาย) สบาย ไม่มีโรคไข้ ไม่ทุกข์ร้อน

ซึ่งก็คงจะเดาได้ไม่ยากว่าเป็นที่มาของคำว่า “สนุก” และ “สบาย” ในภาษาไทยนั่นเอง

ศาสตราจารย์ ดร.กุสุมา รักษมณี ผู้เชี่ยวชาญภาษาสันสกฤต ได้กรุณาให้ข้อมูลเพิ่มเติมว่า ในภาษาบาลี ก็มีคำว่า สปฺปาโย ซึ่งแปลว่า “สบาย เป็นของดีและประณีต” คำนี้เขมรอาจจะขอยืมไปก่อน แล้วไทยขอยืมต่อมาก็ได้ ส่วนจะยืมจากเขมรหรือยืมจากบาลีโดยตรงนั้นไม่ทราบ คำนี้ในภาษาสันสกฤตใช้ว่า สามฺเปฺรย อันเป็นที่มาของคำว่า สัมปรายภพ ในภาษาไทยนั้นเอง คำนี้ พจนานุกรม ฉบับราชบัณฑิตย สถาน พ.ศ.๒๕๔๒ ให้ความหมายไว้ว่า “ภพหน้า”

หากพิจารณาจากรากศัพท์ เมื่อเราพูดว่า “ขอให้ไปสู่สัมปรายภพ” ก็คือ “ขอให้ไปสู่ที่สบายนั่นเอง”

แต่กรุณาอย่าบอกใครเชียวนะว่า “ขอให้เพลินอยู่ในสัมปรายภพ”

ผู้เขียน รศ. ดร.นิตยา กาญจนะวรรณ ภาคีสมาชิก สำนักศิลปกรรม ราชบัณฑิตยสถาน